Yükleniyor...

Tarihçi

Bot/Robot

Yazı Hakkında

Yayınlanma Tarihi 17 Ağustos 2017 - 19:00
Son Düzenlenme Tarihi 17 Ağustos 2017 - 00:06
İÇ ASYA TÜRK GÖÇEBELERİNDE "TÖS" (ESKİ TÜRKÇE "TÖZ" : RÛH)

İÇ ASYA TÜRK GÖÇEBELERİNDE "TÖS" (ESKİ TÜRKÇE "TÖZ" : RÛH)

EMEL ESİN

Pazırık devrinden beri Altayda mevcûdiyeti bilinen, bugünki İç Asya Türk göçebelerinin «tös» (eski Türkçe «töz» : rûh) dediği keçeden ya­pılmış hayvan ve insan şeklinde büyük kuklalar da, Taştık devrinde, devâm ediyordu. Taştık mezarlarında gayet naturalist şekilde keçeden, veya Çin ipeğinden yapılmış insan boyunda kuklalar, vücûdu yakılmış
olan ölülerin yerine yatırılıyor ve yüzlerine yukarıda bahsi geçen pişmiş topraktan maskeler takılıyordu. Bunların Kök-Türk devrinde adları «tuh» idi.

Hayvan maskeleri taşıyan «tös» ler de, ongun olarak, savaşlarda taşınırdı ve bütün Eurasia’da yaygındı. Kurt başlı «tös» hakkında araş­tırma yapan K. Trever bu «tös» ün bilhassa yaygın olduğunu göstermişdir. Yazılı kaydlara göre, kurt ongunu İç Asyada, Çinlilerin «Wu-sun» (veya «U-sun») dediği ve sarışın bir europeoid kavm olarak tas­vir ettiği boyların hükümdâr soyuna ve Kök-Türkler ile Kagnılı ve Uy­gurların kağan. sülâlesine atf edilmektedir. Zuev, Çinlilerin «A-shi-na» dediği Kök-Türk kağan soyunun asıl adının «Uysun», olup bunların «Wu-sun» lardan olduğunu sanmaktadır. Nitekim Çim kaydları sarışın Kök-Türklerin «Wu-sun» lardan indiğini söylerler. «Wu-sun» lar M.Ö. 150
sıralarında Çin sınırlarından Isık-köl’ün güneyine göç etmek zorunda kalmışlar ve efsâneye göre hükümdârın oğlunu bir dişi kurt kurtarmıştı.

Kök-Türk Kağan soyunun IV. yüzyıldan türeyiş efsânesinde de mümâsil bir menkıbe olduğunu göreceğiz. Muhtelif araştırıcılar «Wu-sun» ların Türklerden olduğu ve bilhassa Kırgızlara yakın bulundukları nazariyesini ileri sürmüşlerdir. Trever’in araştırmasına göre, Kök-Türklerin kurt başlı bayrağına (lev. XXXVIII, LVII, LVIII a) benzer şekilde, bir kurt başı ve kuyruğundan ibâret bir alâmet, M. II. yüzyılda, Dakia’lılar ve Teuton ır­kından Markomann’lar tarafından kullanılmakda idi. Danemarka’daki Kelt’lerin de benzer alâmetleri olduğu, onlara atfedilen bir eserdeki tasvirlerde görülür B. Bu husûs Kelt ırkının İç Asyaya da yayılması hakkındaki Gumilev’in görüşlerini destekler. Trever’in araştırmalarına göre Parth’ların da böyle bir bayrağı olup, bu bayrak bir yılan şekli tasvir ediyordu. Parth bayrağını I. yüzyılda Flavius Arrianus tarif etmişdi : bir direğe asılmış bulunan ongunun keçeden vücûdu torba şeklinde idi. Rüz­gâr ongunu şişirince; ongun harekette gibi görünüyordu. Torbanın için­den rüzgârın iniltileri de duyulup, ongun canlı imiş gibi bir hâl alırdı.

Hunlara atfedilen, fakat Kagnılı boyların Kuzeyli kollarının illerinden olan, Orkun vâdisi bölgesindeki Noyn-ula mezarında da böyle bir hayvan şeklinde torba çıkmıştır (lev. XVIII c ) . Türlü renkte keçelerin birbirine dikilmesinden vücûda gelen torba, yine aynı mezarda bulunan tahtadan kurt başı ile birlikde bir direğe takılınca, Türklerin «böri» (kurt) ongunu vücûd bulmuş oluyordu (lev. X XX V III). Bu «tös» Kagnılı. boylara âid olabilir, çünki onlara mensûb Uygurların devrinden Türkistan resimle­rinde böyle «tös» tasvirleri vardır (lev. X X X V III/b ). Fakat Doğu Hunlarına da atfedilebilir. Çin kaynakları Doğu Hunlarını ve Doğu Türkle­rini aynı millet sayarlar. Ancak Kagnılı türeyiş destanında «böri» menkibesi Hun devrinin sonunda yer alır. Kagnılı boyların efsânevî ceddi,Doğu Hun hükümdârının kızı ile, bir erkek «böri» den doğmuş sayılıyor­du. Demekki türeyiş efsânesi belki Kagnılı boyların Hunlar ile karışma­sına işâret etmektedir.

EMEL ESİN, İSLÂMİYETTEN ÖNCEKİ TÜRK KÜLTÜR TÂRİHİ VE İSLÂMA GİRİŞ (TÜRK KÜLTÜRÜ EL-KİTAB I, II, CİLD l/b ’ DEN AYRI BASIM, EDEBİYAT FAKÜLTESİ MATBAASI İSTANBUL 1978, S. 18-19

+1 Beğeni ziyaretçilerin beğenme sayısı

Tüm Zamanlar

Tüm zamanlar görüntülenme
+18
İstatistikler 2019 yılından itibaren tutulmaya başlanmıştır.