Dede Korkud kitabındaki bazı motiflere ve kelimelere ait notlar

Bu içeriği paylaş
Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Share on whatsapp
Share on pinterest
Share on reddit
Share on email

Dede Korkut hikayelerinden, dünyasında en yaygın olanı “Bay Böre Bek oğlu ” hikayesidir (s. 38-67). Karakalpaklar’ın ve Kazak-Kırgızların Alpamıs yahut Alpamsı, Başların Alpamış yahut Alpamsı, Başların Alpamış yahut Alpamşa [1] çadlı hikayeleri, Dede Korkut’daki hikayesinin coğrafi mıntakalara, o veya bu kabilenin yabancı komşu kavimlerle mücadelelerine ait sakladıkları hatıralara göre işlenmiş varyantlarıdır.

Bu hikayenin de de diğer bir varyantının söylendiğini Gazi Alemin “Alpamış destanı” adlı makalesinden [2] ve Mironof’un musiki kültürüne dair yazdığı eserden [3] öğreniyoruz.

Dede Korkut hikayelerinin ayrı ayrı motiflerini, biz bütün ında bulabiliriz. Bunlardan bazıları Alta-Yenisey, Kırgız-Kazak ve Nogay ında klişe halinde tekrarlanır. Mesela , Dede Korkut’un kahramanı ın rüyasile (“Kargı gibi kara saçım uzanır görüm, uzanup ta gözümü örter görüm, bilegimden on parmağımı kande görüm.” S. 25) Kazak-Kırgızların er Sayın destanındaki Ayu Bike’nin rüyası “ben bugün bir düş gördüm saçlarımın omuzlarımda yayıldığını süslü tırnaklarımı kana boyanmış gördüm” [4] Profesör A. Samayloviç Bamsi Beyrek hikayesini men özbeklerin Bozoğlan Yusuf Ahmet hikayesile karşılaştırmıştır. (men edebiyatı tarihi s. 152-157) aynıdır. Fakat hikayesi yalnız motiflerinin benzeyişile değil, bütün münderecatı ve kahramanlarının adlarile hatta hikayenin adiyle birbirinden çok uzakta yaşayan boylarında söyleniyor. “Alpamşa”, “Alpamsı” ve “Alpams” adları “Alp + bamsı” adının, fonetik değişimle, muhtelif telaffuzlarından başka bir şey olmadığı aşikardır.

Dede Korkut’daki hikayesinin bir varyantı olan Kara-kalpak rivayeti ilk defa Divay oğlu Abu Bekir tarafından 1902 de Sırderya eyaleti istatistiği için materyallar mecmuasının X uncu cildinde Taşkendde basıldı. [5] Bu rivayet Karakalpak sazşairi Ciye Murad Bahşı tarafından söylenmiştir. Aynı eserin kazak-Kırgızcası 1922 de batırlar Külliyatı serisinin altıncı kitabı olarak Taşkend’de basıldı. Bu iki eser münderecat itibarile birbirinin aynıdır, aradaki fark ancak lehçededir.

Bu rivayet şöyle başlar:

“Eski zamanda Cideli Baysun denilen ilde meşhur iki zengin vardı, birinin adı Bay Börü (karakalpak rivayetinde: Bay Böre Bek) ve ikincisinin adı Bay Sarı (Dede Korkut’da Bay Can) idi. Her ikisinin de evladı yoktu…”

Biz bu rivayetlerin her ikisini de Karakalpak rivayeti olarak kabul ediyoruz. Hakiki Kazak Kırgız rivayeti ise Şeyhülislam oğlu Yusuf Bek’in neşrettiği Alpamış destanıdır (ikinci tabı Kazan, 1910). Bu rivayet şöyle başlar:

“Eski zamanda Cideli Baysun denilen yerde, Konğrat denilen ilde Bay Börü Bek ve Bay Sarı Bay adlı iki zengin vardı…”

Bu rivayetlerde Bay Böre Bek’in vatanı olarak Cideli Baysun (şarki ) un gösterilmesi dikkate değer…

Sultan Sencer’e karşı isyan eden ve onu esir alan oğuzların da merkezi, şarki ’da bulunuyordu. Kazak-Kırgız rivayetindeki Konğrat bugünkü Özbek ve Kırgızlarda bir kabile olan Konrat zannolunuyor. Fakat, benim fikrime göre, bu “Kongrat” Dede Korkut hikayelerinde, bilhassa hikayesinde, çok defa tekrarlanan “Kongur at” (ın Konur atı)ın sonradan kabile adı olan “Konrat” a çevrilmesinden başka bir şey değildir.

Karakalpak rivayeti Dede Korkut rivayetinden çok farklıdır. Hikayenin sonu büsbütün başka bir şekil almıştı. Fakat, Oğuzcaya mahus gözaydın, şölen, albayrak, savaşı gibi kelime ve cümleler çoktur. Kahraman adlarından “Karacan” Dede Korkut’daki “Deli Karçar”ı hatırlatıyor.

Dede Korkut hikayesine en yakın olan rivayet Yusuf Bek’in neşrettiği “Alpamsı” (Alp + bamsı) dır. Bu rivayetin hülasası şudur: “Bay Böre Bek oğlu Alpamsı (yahut Alpamış) harba gidiyor. Yolda bir ak otağ (gerdek) de güzel kızla uyurken Kalmuklar tarafından esir edilerek zindana atılıyor. Kalmuk Hanının kızı Alpamış7a aşık oluyor. Uzun bir urganla onu zindandan çıkarıyor. Alpamış ““ay Çobar””( rivayetlerindeki ““enli Boz”) isimli atına binip Kalmuklara saldırıyor ve mağlup ediyor. Memleketine dönüyor. Yolda çobanlarına tesadüf ederek evinde olup bitenleri öğreniyor. Kölelerinden biri bunun yerine geçmiş, hemşirelerini hizmetçi yapmış, ı güzel Barçınla evlenmek üzeredir. Düğün hazırlıkları yapılmaktadır. Bunu işiden Alpamış derhal bir kepenek giyip uzan kıyafetinde düğüne geldi. Güzel Barçın’’n bulunduğu çadıra gelip şiir söyledi. bu çadırdan keke Bademca adlı bir vardı. kekeleyerek uzana şiirle cevap veriyor (Dede Korkut’da Kısırca yenge ve Bogazce Fatma, s. 62) Alpamış bu keke Bademca’yı taklit ederek (kekeleyerek) cevap veriyor ve bütün ayıplarını sayıp düküyor.

Hikayenin sonu tıpkı Dede Korkutdaki gibi bitiyor. Hemşiresile görüşmesi, güzel Barçın’a kendini tanıtması hep Dede Korkut’daki gibidir.

’in nişanlısı Dede Korkut rivayetinde Banı Çiçek’dir. Kara kalpak, Kırgız-Kazak ve Baş rivayetlerinde Gül Barçın yahut Barçın suluv’dur. Abulgazi Hanın “Şecerei Terakime”sinde Barçın suluv oğuzlarda beylik eden yedi kızın biri olarak gösterilmektedir: Barçın, Karmış Beyin Kızı ve Mamış Beyin (Alp + Mamış?) ın karası idi. [6]

Kaynakça
Makale yazarı :
Abdülkadir İnan
Bibliyografya :

[1] – A. Vildan. Türk kavimlerinin edebiyatına dair tetkikler “Başkurt Aymağı” 1926, No 2, s. 17

[2] –  Bilim ocağı” 1923, No. 2, sah. 37-59

[3] – Miranof. Obzor muzik. Kültür özbekov… semerkand, 1931 sah. 15.

[4] – Rodloff. Proben, II, s. 203 (text)

[5] – Bu esere dair P. Komarav’un Vedomasti 1902, No. 51.

[6] – Abulgazi, Şecerei Trakime Tumanskiy, Tercemesi, sah. 73; Türk Dil Kurumu neşri (metin) varak 55 b.

Kaynak :

Ülkü Halkevleri Mecmuası, Şubat 1938, Dede Korkud Kitabındaki Bazı Motiflere ve Kelimelere Ait Notlar III , Sayı: 60, Cilt: X, S. 545-547

Bu makale, yazının sonuna doğru “Kaynakça” ismiyle yer alan kısımda belirtilen yerden alınmıştır. Türkçe Tarih, toplumda farkındalık ve tarih bilinci oluşturmak amacıyla, tarih ve dil ile ilgili bilimsel araştırmaları derleyerek, herkesin kolayca olaşabilmesi için çalışmaktadır. Eğer bu makalenin yazarı veya sahibiyseniz ve kaldırılmasını istiyorsanız, lütfen bizimle iletişime geçin; içeriğinizi derhal kaldıracağız. Anlayışınız ve işbirliğiniz için önceden teşekkür ederiz.

Bu içeriği paylaş
Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Share on whatsapp
Share on pinterest
Share on reddit
Share on email
Takip et
Bildir
guest
0 Yorum
Inline Feedbacks
View all comments
Benzer içerikler

Uygurca 45. Ders

Qiriq beşinçi (45-) Ders Bir aydin kéyin Sidiq yene bir qétim Nurgülni uçratti. 1 —

Havza Genelgesi

Kişiye özeldir. Havza 15 inci Kolordu komutanlığına Bölgemde ve civarında bulunan vilâyetlerle bağımsız mutasarrıflıklara gönderdiğim

Türkçe Tarih'e hoşgeldiniz

Hesabınıza giriş yapın

Daha Fazla Oku