Dokuz Oğuzlar ve Gök Türkler

Dokuz Oğuzlar ve Gök Türkler -  Tuğrul Çavdar 2019 fontu
Dokuz Oğuzlar ve Gök Türkler - Tuğrul Çavdar 2019 fontu
Bu içeriği paylaş
Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Share on whatsapp
Share on pinterest
Share on reddit
Share on email

Dokuz kavim ismi, iptida yalnız Arap tarihçilerine borçlu olduğumuz şeklinde tanınmıştı. Bu şekil vaktiyle muhtelif şekillerde okunmuş ve muhtelif şekillerde izah edilmiştir. Bu ismin doğru olarak toquz “Dokuz ,, şeklinde okunacağı ancak lerinin çözümünden sonra ispat edilebilmiştir.

Bu yazımızda biz Dokuz la Gök ler arasındaki münasebetleri aydınlatmak istiyoruz.

Bu bakımdan her şeyden evvel Barthold’ün fikrini zikretmeliyiz. Muhtelif yerlerde ifade edilen bu fikir şu şekilde hulasa edilebilir. lerde zikredilen , , ve Toquz isimleri aynı kavmi ifade etmişlerdir. Gök kağanları da Dokuz kavminden neşet etmişlerdir. Yalnız lerde Dokuz kağanın asi düşmanları arasında da zikredilmişlerdir. Kağanlar bu kavimle (yani kendi kabileleriyle) uzun harbler yapmak mecburiyetinde kalmışlardır.

Şimdi, ilk iş olarak, lerde Dokuz hakkında verilen malumatı kabil olduğu kadar tam bir şekilde tesbite çalışalım.

Her şeyden evvel şunu kaydedelim ki büyük göçebe devletlerinde, devlete verilen kavim ismi daima çifte manaya gelir. Mesela Gök devletinde, devlete bağlı bütün kavimlere geniş manada Gökt ismi verilmiş, milliyet ve ırkları nazar-ı itibara alınmamıştır; binaenaleyh kavim ismi bunlara yalnız “siyasi,, bakımdan verilmiştir. Dar manada ise yalnız kağanın kendi kavmi – kağanın neşet ettiği kavim – Gök ismini taşır. Bu kabile veya kabıle birliği bütün devletin nüvesini teşkil eder ve ona ismini verir.

lerde anlatılan hadiselerin kronolojisi için Thomsen’in sağlam müşahedelerine dayanabiliriz. Bu müşahedelere göre, Elteriş kağanın hakimiyeti (takriben 680-682-den takriben 690-692-ye kadar) sinin 1-18. satırlarında anlatılmıştır; Kapgan kağanın (takriben 690-692-den 716-ya kadar) hükümdarlığına sinde, Bilge kağanın idaresi ise kendi sinin bir kısmında açıklanmıştır.

si Elteriş kağanın hükümdarlığı zamanında Dokuz a dair (87-16) aşağıdaki bilgiyi verir:

Kağanın düşmanları arasında cenupta , şarkta Kıtaylar ve şimalde vardır. Bu düşmanlardan birçoğu kağan tarafından mağlup edilmiştir. Dokuz ın idaresini ele alan bir kağan, sayıca az kavmine müşterek kuvvetlerle hücum etmek ve cesur kağanlarını öldürmek maksadiyle, ve Kıtaylarla müzakerelere girişmiştir. kağanı, tehlikeyi önlemek için ’un tavsiyesi üzerine a Toğla nehrinde hücum ederek onları perişan ediyor. “Bunun üzerine ın hepsi gelip (teslim oldular.),,

İki Orkhon sinde yukardaki hadiselere yalnız kısaca temas edildiğini görüyoruz. Elteriş kağan devrinde Gök lerin düşmanları arasında Dokuz da zikredilmiştir: “… şimalde Baz kağan ve Dokuz memleketi düşman imiş,, (I E 14, II E 12). Mamafih kağan bütün düşmanlarını mağlup etmiştir (I E 15, II E 13).

Kapgan kağanın hakimiyeti hakkında sinde ufak, fakat mühim bir kayıt vardır. imparatoru, ve Kırgız (?) kağanları Gök lere karşı yapılacak harb hakkında müzakere ederlerken kağanı der ki: “[ memleketi] kargaşalıktadır. Onlara tabi olan isyana kalktılar,,.

Yukarda zikredilen hadiseler Rokhon lerinde uzun uzun tasvir edilmiştir; ler Gök lerin Dokuz a karşı yaptıkları devamlı harblere dair etraflı bilgiler vermektedirler.

Bilge kağan bu hablerin tasvirine başlarken Dokuz ın kendi kavmi olduğunu, bunların kendisine karşı ayaklandıklarını zikreder. Kül teğin sine göre, Dokuz la bir yılda beş defa, kenid sine göre, dört defa harb etmiş ve onları daima mağlup etmiştir (I N 4-8, II E 29-31).

Orkhon leri muahhar devirlerde Dokuz a karşı yapılan birçok muvaffakıyetli harblernden de bahsederler (I N 8-9, II E 31-38.)

Dokuz ın bu devamlı ayaklanmaları, büyük bir kuvvetüe sahip olduklarını gösteriyor. Dokuz ın Gök devletinde mühim bir rol oynadıkları lerin başka yerlerinden de anlaşılıyor. Kağanlar bütün tabilerine hitabettikleri veya umumı tarihı hulasalar yaptıkları sırada Dokuz dan sık sık bahsederler.

Mesela Bilge kağa, kendisine tabi olanlara hitabettiği sırada Dokuz ı zikrnettiği gibi (I S 1-2, II N 1), oğlu Yi-jan da babasının tahta cülusunu ve kendisinin iktidara geçmesini hikaye ederken Dokuz dan bahseder (II E 1-2,)

Tıpkı bunun gibi, da kendi sinin sonunda der ki:

“ … [şimdiki] Bilge kağanı -sir kavmini ve kavmini iyi idare ediyor.,,

Orkhon lerinin bir yerinde Bilge kağan, tabi kavimlere aşağıdaki sözlerle hitabediyor:

begleri budunı (I E 22, II E 18).

lerde tabiri yalnız bu yerde geçer. Thomsen ilk tercümesinde bu tabiri müttehit bir kavim ismi gibi telakki ediyor:

“nobles et peuple des Ogouz turcs,,.

Nazariyesinden anlaşıldığı gibi, bu ismi Barthold de bu şekilde telakki ediyor. Mamafih Thomsn’in yeni tercümesi daha muhtemeldir:

“Ey ve beyleri, milleti,,.

Thomsen’in bu tercümesinde bu hitap şekli sinin demin zikredilen yerinde geçen tabire uygun gelir.

Yukarda verilen malumattan anlaşılıyor ki leri Dokuz ı bazen Toquz ismiyle anmışlar, bazen sadece ismiyle zikretmişlerdir. Dokuz kuvvetli bir kavim olarak daima Gök lerle karşılaştırılmışlardır. Gök lere karşılaştırılmışlardır. Gök lere karşı düşmanca duygular besliyen bu kavim, Gök kağanı tarafından mağlup edilmişse de Gök lere karşı sık sık isyana devam etmiştir.

Bu suretle, lerin (=Gök lerin) ve Dokuz ın aynı kavim olduğu ve Gök kağanının Dokuz kavminden neşet ettiği hakkında Barthold tarafından öne sürülen fikri tasvib edemeyiz.

Barthold tarafından ileri sürüler fikrin her şeyden evvel Bilge kağanın Dokuz ı kendi kavmi gibi göstermesine dayandığı anlaşılıyor: toquz budun kentü budunım erti “Dokuz milleti kendi milletimdi,, (I N 4), sonra: t [ oğu] z menin budunım erti “Dokuz benim milletimdi,, (II E 29-30). Mamafih bu, kağanın Dokuz kavinden neşet ettiğine henüz bir delil olamaz. Bu, sadece Gök sayıldıklarını ifade eder. Bilge kagan garp Gök lerinden de bu şekilde bahseder: kağan im budunım erti “ kağan benim lerimden idi, milletimden idi,, (I E 18, II E 16). Gök kağanının Dokuz ı kendi kavmi gibi göstermesinden Gök kağan ailesinin Dokuz kavminden neşet ettiği istidlal edilebildiği gibi, nin hükümdarları hakkında da aynı fikir ileri sürülebilir. Nitekim Şine usu sinde kağanı der ki: toquz budunımın tirü qobratı altım “Dokuz kavmimin hepsini topladım,, (N 6).

Zikredilen yerlerde Bilge kağanın Dokuz ı sarahaten kendi kavmi gibi gösterdiği şüphesizdir. Fakat bununla her halde sadece haricı düşmanlariyle değil, kendi asi tabileriyle de harb ettiğini ifadeye çalışmıştır.

Barthold’ün fikrine karşı mühim bir müşahede daha serd edilebilir. Eğer Gök ler tarihleri boyunca hiç olmazsa bir defa dokuz kabıleden teşekkül etselerdi, Dokuz adını alabilirlerdi. Halbuki bizim bildiğimize göre, kaynaklarında böyle bir kabıle taksimi hakkında en ufak bir kayıt bile yoktur.

Dokuz ın muahharen ne tabi oldukları Şine usu sinden anlaşılıyor.

lar, devletlerinin ortaya çıktığı sırada (745) dokuz kabıleden teşekkül ettikleri cihetle, Dokuz ın bu dokuz kabıle ile birleştirilmesi akla yakındı. Öyle görünüyor ki bu birleştirme, birbiriyle kolayca birleştirilebilecek iki tanıkla daha desteklenebilir: Reşideddin’e ve Ebülgazi’ye göre, eski devirlerde lar iki zümre – on ve toquz – teşkil ediyorlardı. Diğer taraftan Şine usu sinde on , toquz tabiri geçer.

Bu iki kavmin ayniyeti ezcümle Marquart tarafından da kabul edilmiştir.

Mamafih bu izah tarzının birçok engeli vardır. Reşideddin ile Ebülgazi’nin verdiği malumat anlatılan hadiselerin zamanına ait olmayıp, asırlarca sonra yazılmışlardır; bu haberlerin tarihı esasa dayanıp dayanmadıklarının tayini kolay değildir; Şine usu sinden zikrettiğimiz kaydın nin hangi devrine ait oludğu katiyen tesbit edilemiyor. lerinde Dokuz hakkında hikaye edilen hadiseleri henüz kaynaklarından kontrol edemiyoruz. Mesela lere göre, Elteriş kağanın hücumuna uğrayıp mağlup edilen Dokuz ının – ki muhtemel olarak Orkhon lerinin Baz kağanıdır – kim olduğu hakkında kaynaklarında bir kayıt bulamadığımız gibi, lerde, kaynaklarında zikredilen dokuz kabıle isminden birine benzer bir Dokuz kabıle ismine de tesadüf etmiyoruz.

Elteriş kağanın harb ettiği “Dokuz Kabıle,, kaynaklarında zikredilmiştir. Bunlar Dokuz ın dokuz kabılesi midir, yoksa bu devirde bunlarla artık lar mı kastk edilmiştir, kestiremiyoruz.

Burada Dokuz hakkında belki müteakıp istidlallere imkan verecek birtakım tahminlerde daha bulanabiliriz.

lar büyük bir kavimler birliğinden neşet etmişlerdir. Bu kavimler birliği kaynaklarında T’ie – lo ismiyle tanınmıştır. T’ang devrinin başlangıcında (618) 15 T’ie – lo kabılesi zikredilmiştir: Bunlardan on dördüncüsü A-tie, dokuzuncusu ise T’ung – lo adını taşır. Thomsen, Schlegel, Hirth ve Chavannes’a göre, A-tie ismi muhtemel olarak Kül tegin sinde geçen Ediz kabılesinin adına tevafuk eder. T’ung-lo kabılesi ise belki Orkhon lerinde zikredilen Tonra kabılesiyle birleştirilebilir.

Şimdi, Kül tegin si Ediz kavmine karşı yapılan harbi, Gök lerin Dokuz la yaptıkları ikinci harb gibi gösteriyor (I N 5-6). Binaenaleyh Ediz kavmi şüphesiz bir Dokuz kabılesidir.

Sonra kavmi Orkhon lerinde dördüncü veya üçüncü harbinin tasvirinde zikredilmiştir (I N 7, II E 31). Bu sebeple, katı olmamakla beraber, bu kavmin de bir Dokuz kabılesi olması mümkündür.

Bu birleştirmeler doğru çıktığı takdirde, bir veya muhtemel olarak iki Dokuz kabılesinin T’ie – lo kavminden neşet ettiği kabul edilebilir. Bu durumda bütün Dokuz kabılelerinin veya hiç olmazsa hakim zümrelerin de T’ie-lo unsurlarından teşekkül ettikleri tahmin edilebilir.

Hulasa olarak hakkında aşağıdaki neticeleri tesbit edebiliriz. Bir kavmi olan Dokuz muhtemel olarak T’ie-lo kavimler zümresinden neşet etmişlerdir. Dokuz şarki Gök lerin şimalinde oturuyorlardı. Şarki Gök devletinin Elteriş kağan tarafından ihyası sırasında Dokuz kenid kağanlarının idaresi altında toplanmışlar ve Gök lerle harbe sürüklenmişlerdi. Elteriş kağan Dokuz ı mağlup ederek onları kendi devletine ilhak etmiştir. Bu suretle siyası bakımdan Gök olmuşlar ve hakim kavimle beraber kuvvetli bir kavim olarak devlet işlerinde mühim bir rol oynamışlardır. Mamafih Gök kağanının nüfuzuna tahammül etmek istemiyerek sık sık isyan etmişlerdir. Gök devletinin sukutundan sonra ne tabi olmuşlardır.

Şarki istan’da muahhar ların Arap tarihçileri tarafından Dokuz adiyle gösterilmesi ayrı bir mesele tekil eder. Barthold’ün bu husustaki nazariyesi Dokuz la Gök lerin ayniyeti fikrine istinadettiği cihetle doğru olmasa gerek.

Kaynakça
Makale yazarı :
F. Laszlo
Bibliyografya :
Kaynak :

Almancadan çeviren: Hasan Eren, Dokuz Oğuzlar ve Gök Türkler, Belleten, Ocak 1950, cilt: 14, sayı: 53, s. 37-43

Bu makale, yazının sonuna doğru “Kaynakça” ismiyle yer alan kısımda belirtilen yerden alınmıştır. Türkçe Tarih, toplumda farkındalık ve tarih bilinci oluşturmak amacıyla, tarih ve dil ile ilgili bilimsel araştırmaları derleyerek, herkesin kolayca olaşabilmesi için çalışmaktadır. Eğer bu makalenin yazarı veya sahibiyseniz ve kaldırılmasını istiyorsanız, lütfen bizimle iletişime geçin; içeriğinizi derhal kaldıracağız. Anlayışınız ve işbirliğiniz için önceden teşekkür ederiz.

Bu içeriği paylaş
Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Share on whatsapp
Share on pinterest
Share on reddit
Share on email
Takip et
Bildir
guest
1 Yorum
En eski
En yeni En çok oylanan
Inline Feedbacks
View all comments
Oğuzhan

Reis oğuzlarla uygurların birbirinden ayrılması ne zaman oluyor

Benzer içerikler

Preveze’de Turgut Reis

Turgut’un kumanda ettiği filoyu arKama alıp körfezden çıktım. Körfeze sindiğimi sanan Andrea Dorya, böyle bir

Kazakça Dersleri – 7

NOT: DERSLERDEKİ DİYALOGLARIN HEPSİ “МаnuеI dе Qаzаq Lаnguе еt СіvіIіsаtiоn” ADLI FRANSIZCA KİTAPTAN ALINMIŞTIR. 1-43

İskit – Sibir hayvan üslubu

Eski göçebelerin kültürü, benzeri olmayan hız ve ölçü bakımından dâhiyane bir projenin canlandırılması­dır. Binlerce kilometrelerle

İskitler’in silahları

M. Ö. VII–III. yüzyılın başındaki İskit askerinin görü­nüşü hakkında, İskitlere ait çok sayıdaki taş heykellerle

Okumaz-Yazarlar

Dün yayınlanan BBC Arşiv Odası programının konusu yine Uğur Mumcu’ydu.[1] Biliyorsunuz ki, 24 Ocak 1993

Türkmenler

Kadim insanlığın maddi medeniyet ve kültür merkezlerinden biri olan bugünkü Türkmenistan, Hazar denizinin doğu sahilinden

Türkçe Tarih'e hoşgeldiniz

Hesabınıza giriş yapın

Daha Fazla Oku