Anadolu’da Türk Kültürü

Erkan-ı Harbiye-i Umumiye
Kaynak: https://acikerisim.tbmm.gov.tr/xmlui/handle/11543/2013
Erkan-ı Harbiye-i Umumiye Kaynak: https://acikerisim.tbmm.gov.tr/xmlui/handle/11543/2013
Bu içeriği paylaş
Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Share on whatsapp
Share on pinterest
Share on reddit
Share on email

Miladı 1071 yılında Malazgirt Meydanı’nda Selçuk leri Tanrı’ya yalvardıktan sonra atlarının kuyruğunu bağlayıp “ya gazi, ya şehit” diyerek gazaya atıldılar ve tehlikeli bir serhad fethettiler. Bu tehlikeli serhad bizim vatanımız oldu. Yabancı milletlerle çevrelenmiş yabancı akınlara yabancı fikir cereyanlarına açık maddi ve manevi istiklalinin muhafazası zor olan bir vatın filhakika Orta Çağ’da Anadolu illerinin bir devamı idi. O zamanlar istan’a “Büyük adı verilirdi. 1069’da Melik Şah’ın Karahanlılara galibiyeti neticesinde “Büyük Selçuk İmparatorluğu’na ithal edildi. Selçuk İmparatorluğu Doğu’da Kaşgar’a kadar uzanıyor ve Batı’da Antakya’ya varıyordu. 1081’de Süleyman bin Kutulmuş dünyasının hududunu Batı’da İznik’e kadar getirdi. Böylece Kaşgar’dan İznik’e kadar illeri birleşti. Karadeniz’in şimalinde de ler yaşıyordu. dünyasının batı kısmına yani bugünkü menistan, Azerbaycan ve Anadolu’dan ibaret kısma, “men illeri” denirdi. Netice olarak şöyle denebilir:

Orta Çağ’da Anadolu, illerinin en batıdaki serhaddi olmakla beraber, dünyasına ve onun kültürel tesirlerine bağlı idi.

Yine de dış çevreye mensup olması hasebiyle Selçuk kültürü dünyasının merkezinde kurulan Karahanlı kültürüne nisbetle ecnebi tesirleri daha fazla kaydetmişti. 960 etrafında Buddha dininden İslamiyete geçerek -İslam medeniyetinin banisi olan Karahanlı leri diline ve harsına Selçuklulardan daha sadık kalmışlardı. Selçuklular ise Gazne, Horasan ve Irak üzerinden İran ve Arab kültürünün içinden geçerek Anadolu’ya vardılar. Böylece Karahanlı lerinin büyük şair ve velisi Hoca Ahmed Yesevi onbir ile onikinci yüzyıllarda yazarken onüçüncü yüzyılda Anadolu lerinin büyük şair ve velisi Celaleddin-i Rumi bilhassa Farsça ve Arapça kün kaynaştığı ve birbirinin kültürünü zenginleştirdiği bu devirde müşterek isam hümanist kültürü de ayrı bir destekti. Nitekim ebedi sahada Arab ve İran alemi lere tesir icra ederken plastik sanatlar alanında tesirleri İslam mimarisinin ve resim sanatının veçhesini değiştiriyor ve İslam plastik sanatları Hıristiyan Bizans uslubundan çıkıyor ve İç-Asya uslubunun geleneğine giriyordu.

Onüçüncü ve ondördüncü yüzyıllarda göçlerinin Anadolu’ya akışının devamı sayesinde dili Anadolu’ya da hakim oldu. düşüncesine şekil veren üçüncü büyük şair ve veli Yunus Emre Anadolu lerine kendi dillerinde hitab etti. – İslam medeniyetinin batıdaki kalesi kuruldu. Bu kuruluş öyle muhkem oldu ki üçyüz yıl İslam medeniyetine öncülük etti. Topraklarında yaşadığımız kadim Hellenistik ve Hıristiyan Bizans medeniyetleri kültürümüzü kemiremedi. Kendi edebiyatımız, mimarimiz, resim sanatımız, musikimiz velhasıl öz kültürümüzün içinde ecdadımız yaşadı.

Diğer devletleriyle muharebelerimiz Timurlenk istilası Karakoyunlu ve Akkoyunlu menlerle kavgalarımız maddi kuvvetimizi sarsabildi fakat kültürüne zarar vermedi.

Onaltıncı yüzyılda ufuklarında karanlık bulutlar gözüktü. İlk darbe Fars’tan geldi. Şah İsmail Safevi Osmanlılara karşı tam iyle bir kültür harbi açtı. Kullandığı silah kültür harbinin en öldürücü silahı oldu. Şah İsmail leri birbirine düşman etti aralarında kardeş kavgası açtı. Şiiliğin ler arasında geliştirilmesi Hatai Divanı gibi edebı eserler ile yani kültür silahları ile yapıldı. Neticede Batı leri ikiye ayrıldı ve bir kısmı Osmanlı kültürüne bir kısmı Fars kültürüne bağlandılar. 1514’te Çaldıran’da Osmanlılar galebe çalarken kültür politikası alanında lük büyük bir hezimete uğramıştı. Bu acıyı duyan Kırıklı Afşar lerinden Nadir Şah, 1736’da bu kardeş kavgasını durdurmak istediğini Osmanlılara söyledi ve bir anlaşma teklif etti. Fars aşırı Şiılikten vazgeçecek Caferı mezhebine girecek ve İslam aleminin ve lerin en büyüğü olan Osmanlı halifesini tanıyacaktı. olduğunu ileri sürerek Nadir Şah’ın, bütün Batı lerinin başına geçmesinden korkan Osmanlılar Sünnilik gayretini bahane ederek bu teklifi reddettiler (bak. Samı Tarihi, 1149 yılı vak’aları). Böylece İslam alemini ve batı lerini bölen ikilik devam etti.

Halbuki hem Turan’ı hem İran’ı yıkabilecek bir kuvvet şimalde yükselliyordu. İvan IV (1530-1584), Rus imparatorluğunu kurmak üzere sefere başlamıştı. – İslam medeniyetinin ilk hezimeti ’ın düşmesi ve şimal merkezlerinin birer birer yıkılmağa başlaması oldu. I. Petro 1724’te Derbent ve Baku’yu aldı. 1768-1783 arasında bizden Kırım’ı aldı. ’nın bundan sonraki hedefi İstanbul oldu. 1869 ve 1884 arasında istan’daki ve şimalı Asya’daki illerini baştanbaşa aldı ve illerinden müteşekkil büyük bir müstemleke sahası kurdu. ’yı durdurabilen tek kuvvet Çin’in de aynı niyetle kendi müstemlekelerini genişletmek için ilerlemesi ve 1877’de Doğu istan’ı alması oldu. ve Çin anlaştılar ve muahedelerle illerini paylaştılar. Orta Asya’nın cenup kuşağında bulunan ve Afganistan ile Fars hudutları içinde kalarak Müslüman kültürü sahası dahilinde bırakılan birkaç memleketi (Hindikuş’un şimal yamacı, Hazer bölgesi, Azerbaycan) talihli sayıldı.

Yirminci yüzyılda komünist olunca illerini mistemlekelikten azad edeceği ümidini verdi. Fakat gerek Rus kominizmi gerek Çin komünizmi Rus ve Çin milliyetçiliği yolundan ayrılmadılar. Bir fark oldu; Kılıç ile alınan ve kılıç ile tutulan müstemlekelere karşı kültür kılıcı da çekildi. ve Çin, illerinden müteşekkil müstemlekelerinde, kültür savaşı açtılar. Maksat, boylarının kendi din ve millı kültürlerine olan hissı ve fikrı bağlarını kesip, onları e bırakmak ve artık boş kalan gönüllerini komünizm mefkuresine bağlamak idi.

Böylece illeri arasında akan ve kültürü hayat veren fikir cereyanlarının şahdamarı tıkandı ve biz Batı leri lüğün son yıkılmayan kalesi olarak yalnız kaldık.

Batıya dönersek, kültür tarihimizin bu cephede şöyle geliştiğini görürüz. kültürü Bizans kültürüne galip gelmiş ve bu galebeyi muhafaza edebilmişti. Bunun sebebi Orta Çağ hıristiyan dünyasının kültür gelişmesine mani olan taassubu ve insanlar arasında eşitsizliği bir müessese haline getiren ve insanları irsı sınıflara ayıran feodal “caste” sistemi oluşmuştu. Bu duruma isyan eden Avrupa münevverleri Katolik papazların ve asiller sınıfının tahakkümüne karşı koymağa başlayınca o devre kadar zemmedilen – İslam medeniyetinin hakikatte daha çok insanı olduğunu farkettiler. İslam cemiyetlerine karşılık bir cizye ödemekte ve kendi inanış ve hayat tarzlarında serbest bırakmakta idiler. Üstelik “caste” sistemi yoktu. Böylece, müslim veya gayrimüslim serbest veya köle, erkek veya kadın veya çokucu, her insanın bazan asgari dereceye dahi düşse elinden büsbütün alınamayan insan hakları vardı. Böyle insani bir cemiyetin dünyada mevcut oluşunun onbeşinci ila onsekizinci yüzyıllar Avrupa münevverleri için nasıl bir ümid kaynağı olduğunu Luther’in mektuplarında okuruz. Voltaire muasırı olduğu Avrupa medeniyetinin bazı cephelerine meydan okurken “Mahomet” trajedisini yazıyordu. Goethe Kur’an okumak için Arapça öğrenmeğe gayret ediyor ve West-Östlicher Diwan’ı neşrediyordu.

Bu arada Avrupa’da nisbet ilimler yükseldi, endüstri doğdu ve hümanist kültürün yanında bir de teknik medeniyet kuruldu. Avrupa böylece ilerlerken biz, atıl bir şekilperestlik içinde kalarak bu hamlelere ayak uyduramadık. Maddi kuvveti artan Avrupa gittikçe gerileyen Osmanlı cemiyetine artık “hasta adam” diye baktı ve kendisine bir müstemleke sahası olarak gördü. ’nın İstanbul’u hedef tutan ilerlemesine ilaveten Batı Avrupa’da da “drang nach Osten” başladı. Avrupa dahi Osmanlı imparatorluğuna hem silah hem de kültür harbi açtı. Osmanlı İmparatorluğunu aralarında paylaşmak isteyenler kültür haribini iki koldan yürüttü. Bir koldan olmayan ekalliyetlerin milli kültürü destekleniyor tebarüz ettiriliyordu öbür koldan da Osmanlı İmparatorluğu’nun mirasını gözetleyen her devlet göz koyduğu Osmanlı İmparatorluğunun parçasında kendi kültürünü evvelden yaymağa ve tesis etmeğe çalışıyordu.

Ondokuzuncu ve yirminci yüzyıl leri için ümid kendi hümanist kültürümüzü muhafazaya gayret etmek fakat maddı tecavüzlere karşı koyabilecek kuvveti elde etmek için, teknik sahada ilerlemeğe çalışmak oldu. Bu ikinci çaba ancak Avrupa’dan ders almakla mümkündü. Böylece bizi parçalamak isteyenler ile uzlaşmak mecburiyeti hasıl oldu. Avrupa’dan ders almak için iki çare vardı. Bunun biri taklid diğeri Avrupa metodlarından faydalanarak kendi şartlarımıza göre içtihada kalkışmak idi. Cevdet Paşa’nın müdafaa ettiği bu ikinci yol “Mecelle” gibi İslam medeniyetini muasır dünyaya intibak ettirebilen ve bazı memleketlerde hala yürürlükte olan (, İsrail) kültür abideleri vücuda getirilmesini mümkün kıldı. Hümanist bilgiler sahasında içtihad tek yoldur. Fakat teknik alanda taklitten başka çare yoktu. Böylece metot ve teknik bilgi edinmek ümidi ile çocukları Avrupa mekteplerine yollandı. Bu mekteplerin bazısı – İslam kültürünü yıkmayı hedef edinmiş memleketlerde idi. Bu sebepten bazan teknik sahada elde ettiğimiz cı hümanist kültür kıymetlerinin kaybolması ile ödedik. gençlerinin az bir kısmı ecnebı kültüre gönlünü kaptırdı bir daha bize dönmedi. Bir diğer zümre aramıza dönmekle beraber tahsil gördükleri ecnebi kültür merkezini özlediler. Bu sebepten tenkid kuvvetlerini cemiyetine çevirdiler ve yapıcı olarak değil yıkıcı olarak amil oldular ve eser veremediler. Fakat gençlerimizin çoğunluğu tahsil gördükleri memleketlerden faydalı teknik bilgilerle geri geldiler. Bu bilgileri memleketlerinin yükselmesine adadılar ve bugünkü muasır teknik medeniyete intibak eden ’yi bina ettiler. Yine de bir istihale devrinin tehlikeli safhaları başladı ve yabancı hümanist kültür akınları millı hümanist kültürünün kalesine hücuma geçmiş bulundu.

Elbette ki kültürü müdafaasız değildir. Baş kuvvetimiz kadim hümanist kültürümüzü milletin vicdanına kadar işleyen eski mütefekkirlerimizin himmeti sayesinde milli kültüre vefalı olan yabancı cereyanlara sessizce dayanan Oğuz nameler şivesiyle konuşan köylüsüdür. hümanist kültürünün kadrini bilen ve ’nin müstakil yaşamasının ancak hümanist kültürünün istiklali ile mümkün olabileceğini düşünen münevverleri ve onların yetiştireceği genç kuşaklar istikbal için ümidimizdir.

Maamafih bütün milletlerin kültür politikasını ilmı bir metod ile kullandığı bu zamanda kültürel kuvvetlerimizi değerlendirerek metodik şekilde çalışmak hakikaten hayatı bir mecburiyettir. Diğer kadim hümanist kültür sahibi memleketlerin mesela Almanya’nın, Fransa’nın kendi hümanist kültürlerini ne şekilde kıymetlendirdiklerini tetkik edebiliriz.

1- İlk önce, millı Hümanist kültür mefhumunun açıklanması gerekir. Bu soruya cevap vermek için, millet mefhumunu hangi umdeye bağladığımızı tayin etmek lazım gelir. Ondokuzuncu yüzyıl içinde milliyetçilik cereyanları başladığından beri, üç ayrı umde teklif edildi.Bunlardan ikisi materialist’tir ve aşırı cereyanların öncüsü oldular. Üçüncüsü ise idealisttir ve batı demokrasileri tarafından umumiyetle kabul edildi. Aşırı cereyana öncü olan ve faşist memleketlerde revaç bulan ilk umde ırkçılıktır. lerin ekseriyetinin görüşüne göre, bu hayal mahsulü bir umdedir. Dünyanın en ıssız yerlerinde dahi, hiç karışmamış ırktan bir millet hatta bir fert bulunmasa gerek halbuki Çin sınırından Avrupa’ya kadar uzanan ler, elbette ki bir çok başka milletlerle karıştılar. Kaldı ki, – İslam kültürünün hümanist görüşü başkalarına zulmeden ırkçılık gibi ideolojilere karşı cehdeder:

“Kendi kavminin, kendi boyunun tarafını (haksızca) başkalarına karşı güdüp gözeten… bizden değildir”.

Zamanımızda ileri sürülen ikinci milliyet umdesi komünist mütefekkirlerin müdafaa ettiği mevzii vatanperv umdesidir. Bu fikre göre insan maddeten yaşadığı topraklara bağlıdır başka bir şeye bağlı değildir. Bu materyalist fikir de bizde yayılamamıştır. Tarihi boyunca göç eden kadim Eurasia göçebelerinin evladı ler için böyle bir tasavvura gönül bağlamak imkansızdır. Mensup olduğumuz -İslam hümanist düşüncesi de maddi vatana bağlı olmayı tabii bulmakla birlikte asıl ehemmiyeti manevi ilgilere vergi göze almıştı. Vatan bir tarladan ibaret değildir. Manevi kıymetler de vatan mefhumuna girer. Tang devrinde lük hissini yok etmek isteyen Çin mütefekkirleri onları Çin’de iskan ederek Çin’e bağlamağa teşebbüs etmiş durdurmağa muvaffak olamamışlardı.

“Bunlar, yüzyıllarca aramızda yaşasalar da, bizden olamaz. lük yok olsun istenirse bunları öldürtmek veya aralarına nifak sokup birbirlerini öldürtmek tek çaredir” neticesine varmışlardı.

Asıl vatan, asıl milli umde fikir hayatı ile kaimdir hakikati herkesçe zımnen kabul olunmuştur. Nitekim her müstemlekeci devlet yok etmek istediği mazlum milleti ilk önce öz dilini, tarihini yani milli mevcudiyetinin idrakinin köklerini unutturmak ister. Kendi milli varlıklarına yüksek kıymet veren batı demokrasileri de ırk ve toprak birliğine hak tanımakla beraber milliyet umdesini bilhassa kültür kıymetlerinde görürler ve kültürlerini yayarak milli nüfuzu yaymağa uğraşırlar.

lük de tarih boyunca, onu yok etmeğe çalışan muhtelif gayretlere rağmen hümanist kültür birliği sayesinde yaşayabilmiştir. Doğu istan’dan, Sibirya’dan, Yakut illerinden Azerbaycan’a, Anadolu’ya, Edirne’ye kadar uzanan boylarını tarih boyunca birbirine bağlamış ve bugün de bağlayan ne ırk, ne toprak birliğidir; ancak kültür birliğidir. Kendini bilen konuşan her toplumun vücuda getirdiği eserlerin kültür eseri olduğunu kimse münakaşa etmez. Böylece bizim kültür tarihimiz Asyanın öbür ucundan da olsa bin ikiyüz yıldır budunu işit” diyenlerin kültür eserleriyle başlar. Kırgız, , Karahanlı, Selçuklu, Timuroğlu, men, Osmanlı toplumlarının kültür eserleriyle devam eder. Binikiyüz senedir göç ettiğimiz topraklardaki akraba veya yabancı yerli milletlerin kültürlerinden aldığımız ve bizim kültürümüzü zenginleştiren ve yıkmayan kıymetler de elbet kültürümüzün bir parçası olmuştur.

2- hümanist kültürünün çerçevesini tayin ettikten sonra, bu kültürü tetkik etmek gayretiyle dikkatimizi üzerine teksif etmek faydalı olur. Herhangi bir kültür eserini milliyet gözetlemeden ihya etmek muhakkak ki insanlığa hizmettir. Fakat kültür eserleri, bugün hududumuz dışında olan büyük bir saha üzerine yayılmış olmaklığı hasebiyle ihmal edildiği ve bugün tehlikede olduğu için her münevverinin çalışmalarını millı kültüre adaması milli kültürü ihya etmek bakımından şart oldu.

3- Milli kültür mirası neden ibarettir? Bunu bilmek için bir kültür tarihi arşivi yapmamız lazımdır. Eserler ihtisas sahalarına ayrılarak kronolojik şekilde, arşiv halinde toplanacaktır. Bu çalışma esnasında mimarı eserlerin fotoğrafları planları, mühim yazmaların tıpkıbasımı toplanır. En nihayet arşivlerin temin ettiği vesikalara dayanarak müteaddit uzmanların kollektif eseri olan kültür tarihi yazılır. Muhtelif memleketlerde kültür tarihi muhtelif şekillerde tahakkuk etmiştir. Fransız alimleri hem arşivlerden alınan analize elverişli bilgileri hem de kültür tarihinin geniş hatlarını anlatan ve bir sentez teşkil eden neticeleri bir arada neşrettiler. İspanyol kültür tarihi bir ansiklopedidir. Arşivlerin verdiği bilgi alfabetik sıraya sokulmuştur. Diğer memleketler bunlara mümasil veya az farklı metodlar kullandı.

4- Gençlere vatan toprağı yanında bir de manevi sıla vermek için milli kültür tarihi ilk mekteplerden beri okutulur. Milli kültür tarihinin hususiyetlerini bilmek ecdat yadigarı fikri mirastan nasip almak herkesin hakkıdır.

5- Hümanist millı kültürün istikbalini emniyete almak için mütahassıs hümanist münevverler yetiştirmek gayreti kadım hümanist kültür sahibi memleketlerde müşahade edilir. Yeni teşekkül eden ve hümanist kültürü olmayan memleketler buna mecbur değildir. Onlar teknik sahada münevverler yetiştirmekle iktifa edebilirler. Kendini koruyacak maddi kuvveti komşularına nisbetle az olan fakat hümanist milli kültüre sahip bulunan memleketler hümanist milli kültüre tabiatiyle ehemmiyet verir. Bu hümanist kültür memleketlerinde mesela Almanya’da, İspanya’da, Fransa’da, İtalya’da hümanist münevverlerin yetişmesi lise sınıflarında başlar ve lise tahsili hümanist ve teknik olmak üzere iki kısma ayrılır. Gençler istidatlarına göre iki disiplinden birini daha lise sınıflarında hatta bazan ortaokulda intihap ederler ve üniversiteye hazırlıklı olarak gelirler. Amerika ve Avrupa tahsil metodları arasında yapılan bir mukayese neticesinde genç yaşta başlanan bu ihtisasın Avrupalı gençelre üç sene dırdığı neticesine varılmıştır (Conant Raporu). Avrupa hümanizmi milli dil ve kültür yanında Hıristiyan aleminin müşterek kültür mirası olan ve Avrupa dillerine karışan latinceye ve Yunanca’ya da yer verir. Diğer kültür dillerinden de biri veya ikisi öğretilir.

Bizim hümanist tahsil programımız ise tabiatiyle kendi kültürümüzü takip ettiği seyre uyacak ve Avrupa’nınkinden mevzuat itibariyle ayrılacaktır. Hümanist tahsilimiz Orkun kitabelerinden bugüne kadar nin ve hümanist kültürünün geçirdiği istihaleleri öğretecektir. nin muhtelif safhalarını ve ona karışan dillerin bilhassa Arapça ve Farsça’nın hiç olmazsa gramerini programa ithal edecektir. Zamanımızda beynelmilel mütefekkirlerin kullandığı dilleri de ihmal etmiyecektir. Böylece hümanist münevverleri hümanist kültürümüzün her safhasını yakından bilecek ve mazide ve istikbalde milli kültüre sahip çıkacak ve meşaleyi kendilerinden sonra gelen kuşaklara parlak ışık saçarak geçirebileceklerdir.

6- Kadim kültür sahibi milletler milli kültürü dünyaya tanıtmağa bilhassa gayret ederler. Çünkü milli kültürün hususiyetlerini ve yüksek kıymetlerini tebarüz ettirebilen milletler insanlığın öncüleridir ve muhabbet ve hürmet telkin ederler.

milletinin kadım hümanist kültürünü ihya edecek nesil İstiklal Harbi’ni an nesil kadar hizmet görmüş olacaktır. Çünkü toprak bütünlüğü ve refah bir milletin eti ve kemiği yerinde ise hümanist kültür yani fikrı hayat milletin canıdır.

Kaynakça
Makale yazarı :
Emel Esin
Bibliyografya :
Kaynak :

Emel Esin, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü 1965-1966, Türk Kültürü, Cilt: IV Sayı:43 Sayfa:613

Bu makale, yazının sonuna doğru “Kaynakça” ismiyle yer alan kısımda belirtilen yerden alınmıştır. Türkçe Tarih, toplumda farkındalık ve tarih bilinci oluşturmak amacıyla, tarih ve dil ile ilgili bilimsel araştırmaları derleyerek, herkesin kolayca olaşabilmesi için çalışmaktadır. Eğer bu makalenin yazarı veya sahibiyseniz ve kaldırılmasını istiyorsanız, lütfen bizimle iletişime geçin; içeriğinizi derhal kaldıracağız. Anlayışınız ve işbirliğiniz için önceden teşekkür ederiz.

Bu içeriği paylaş
Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Share on whatsapp
Share on pinterest
Share on reddit
Share on email
Takip et
Bildir
guest
0 Yorum
Inline Feedbacks
View all comments
Benzer içerikler

Uygurca 32. Ders

Ottuz ikkinçi (32-) Ders Nur bilen Betti oxşaş bir mektepte Xenzu tili öginivatidu. Ular Uyğurçe,

TSK – Vatan Marşı

Vatan için canlarını seve seve feda eden aziz şehitlerimize ithaf olunur. Olur da düşersem hilal

Van Yedi Kilise

Amerika Birleşik Devletleri Kongre Kütüphanesinde, LOT 13551, no. 48 ile kayıtlı bulunan bu fotoğraf, Van

Türkçe Tarih'e hoşgeldiniz

Hesabınıza giriş yapın

Daha Fazla Oku