Yükleniyor...

Yazı Hakkında

Yayınlanma Tarihi 11 Mart 2017 - 19:00
Son Düzenlenme Tarihi 11 Mart 2017 - 17:26
Toharistan Maddesi - W. Barthold

Toharistan Maddesi - W. Barthold

TOHARİSTAN

Toharistan ve Tohayristan şeklinde de yazılmış olup, Amu-Derya [b. Bk.]’nın yukarı mecrasında bir bölgedir. Şekline bakılırsa, b kelime bir halk ismine göre teşkil edilmiş bir memleket adıdır (Efganistan, Belucistan v. s. Gibi fakat, Tohar’ların kavmiyet ve dil mes’elesi bakımından islamı devir içinbir ehemmiyeti yoktur; her ne kadar daha milattan sonra 630 tarahlerinde Çin seyyahı Hüan-Çuang (veya Yüan-Çuang) Amu Derya civarında Tu-ho-lo memleketinden başka, ayrıca, bir de Hotan’ın şarkında çöl haline gelmiş bir Tu-ho-lo idarı bölgesinden bahseder (Hiouen Thsang, Memoires sur les contrees occidentales, trc. St. Julien, I, 23 ve II, 247) ise de, Balazuri (s. 408)’de, Belh’in Madinat Tohara adı ile geçmesi dışında, islam çağında halk olarak Tohar’lar hakkında herhangi bir şey bilindiğine dair hiçbir kayıt yoktur. Amu Derya civarındaki Tu-ho-lo memleketi eskiden 27 küçük beyliğe ayrılmıştı; şimal hududunu Demir Kapı”, yani Kaşka-Derya ile yukarı Amu Derya ırmakları arasında kain Buzgala geçidi teşkil ediyordu. İslam çağında da Toharistan, geniş manada Amu-Derya’nın yukarı mecrasının sağ ve solunda bulunan ve Belh’e tabi olan bütün dağlık memleketleri içine alıyordu. Yakut (Mu’cam, III; 518)’a göre de, yukarı (al-ulya ve aşağı (al-sufla) olmak üzere, iki Toharistan vardı; ancak, galiba bu taksim hakkında onun tam bir fikri olmadığı anlaşılıyor. Yukarı Toharistan, denildiğine göre, Belh’in şarkı ile Ceyhun (Amu-Derya)’un garbında bugünkü haritalara göre cenutunda) bulunuyordu; Aşağı Toharistan ise, Yukarı Toharistan’dan daha şarka doğru olmak üzere, yine Ceyhun’un garbında bulunuyordu. Yukarı Toharistan ayrıca BGA, VI, ve VII ile Tabari’de zikredilmiştir. BGA, VII (İbn Rusta), 93’e göre Yukarı Toharistan, yükseklik durumuna uygun olarak, Amu-Derya’nın şimalinde idi; s. 292, 8’de ise, yukarı Amu-Derya’nın her iki kıyısında bulunan yüksek bölgeler, gerek bedahşan, gerek Şugnan, Yukarı Toharistan sayılır. Buna mukabil BGA, VI, 34’de, Yakut’da olduğu gibi, Yukarı Toharistan’ın, Belh’in şarkı ile amu-Derya’nın cenubunda bulunduğu kabul edilir. Tabari (II, 1589 ve 1612)’de yeri tam olarak tarif edilmeden, Yukarı Toharistan” tabir, iki yerde zikredilmiştir. Başka bir yerde (II, 1180) Şuman ve Aharun (Amu-Derya’nın şimalinde Yukarı Kafir-nihan’da) topraklarının, al-‘ulya sıfatı kullanılmadan, Toharistan’da bulunduğundan bahselidir. Ya’kabi (BGA, VII, 289 ve 290) tarafından Bamiyan [b. bk.] şehri havalisi, “birinci” (al-ula) veya “en yakın” (al-dunya) Toharistan diye zikredilir; Bamiyan, “yakın, birincisi” idi. İbn Hurdazbeh, Toharistan ülkesinin, bugün Kerki (BGA, VI, 36) adı verilen Zamm’ı içine alarak, gerek şimal-i garbıye, gerek Toharistan’ın hudut ülkeleri (Şugur) olarak Zabulistan (s. 35) ve Kabil (s. 37)’in zikredildiği cenuba doğru yayıldığını kabul eder. Dar manada Toharistan’ın hudutları en doğru olarak İstahri (BGA, I, 270 v.d.)’de gösterilmiştir; burası Belh’in şarkında, Bedahşan’ın garbında, Amu-Derya’nın cenubunda ve Hindu-Kuş’un esas zirvesinin şimalinde bulunan bir memleketti. Payitaht olan Talakan veya Tayakan hariç olmak üzere, en mühim şehirleri Andaraba ve Vavaliz idi.

(İ.A. Toharistan Maddesi, W. Barthold, Cilt: 12, s. 399)

Tahari’deki Sasanılerin tarihinde, hükümdar Yazdigird II. (438’in ölümünden sonra İran tahtını ele-geçirmek için yapılan mücadeleler sırasında ilk defa olarak Haytal (cem’ı Hayatila)’lardan bahselidir; bndan kısa bir müddet evvel, kimden aldıkları zikredilmeden, bunlar Toharistan’ı zapt etmişlerdi (Tabari, II, 873, 4; Nöldeke, Geschichte der Perser und Araber, s. 119). Toharistan’ı ele-geçirmek için Arapların yerli beyler, son Sasanıler ve Türklerle yaptıkları savaşlar sırasında, Toharistan kıralı (malik) olarak bir Cabgu (Cabguya, Tabari, II, 1206)’dan bahsedilir; bu, bir Türk halkı olan Harluh (Karluk)’Ların beyi idi; Tabari tarafından, yine bir yerde (1591) Toharistan ile Cabguya’nın memleketi (Arz) birbirinden tefrik edilmiş olmakla beraber, Cabguya ol-toharı (II, 1604 ve 1612) ve Cabguya al-Harluhı (1612) tabirleri tefrik edilmeden kullanılmıştır. 740’tan kısa bir müddet evvel, bu savaşlar nihaı olarak Arapların lehine neticelendi. Bilahare Toharistan, Gurıler [b. Bk.] devletinin Bamiyan’da hüküm süren şubesinin bir parçası olarak görünür. VII. (XIII.) asırdan itibaren bir memleket adı olarak Toharistan kullanılmaz olmuştur.

Bibliyografya: G. Le Strange, The Lands of the Eastern Caliphate (Cambridge, 1905), s. 426 v.d.; J. Marquart, Eransahr (Berlin, 1901), s. 199 v. dd. ve indeks; W. Barhthold, Turkestan (GMS, N. S, V), London, 1928, s. 66 v.dd. ve indeks. (W. BARTHOLD)

(İ.A. Toharistan Maddesi, W. Barthold, Cilt. 12, s. 400)

+1 Beğeni ziyaretçilerin beğenme sayısı

Tüm Zamanlar

Tüm zamanlar görüntülenme
+21
İstatistikler 2019 yılından itibaren tutulmaya başlanmıştır.