Yükleniyor...
Tarihte Kurulan Türk Devletleri – Doç. Dr. Abdülkadir DONUK

Tarihte Kurulan Türk Devletleri – Doç. Dr. Abdülkadir DONUK

TARİHTE KURULAN TÜRK DEVLETLERİ

Not: Bu makale 1984 yılında yazılmıştır. 2 defa daha güncellenmesine rağmen onlarca veri eksiktir. O dönemden itibaren 30 yıldan fazla zaman geçti. Artık Türk devletleri hakkında daha çok şey biliyoruz. Anasayfamızdan "Türk Elleri" bölümüne bakabilirsiniz.

Doç. Dr. Abdülkadir DONUK

Türklerin M.Ö. 4. asırdan başlayarak 3 kıta üzerinde çeşitli dönem ve bölgelerde hukuki – siyasi manada birer “devlet” vasfını haiz kurdukları teşekküllerin sayısı meselesi bugüne kadar kesinlik kazanmamış durumdadır. Vaktiyle kimin veya kimlerin bu seçimde hangi kıstaslara dayanmak suretiyle ileri sürdüğü ve sonradan da Cumhurbaşkanlığı forsunda yıldızlarla simgelenen meşhur 16 Türk devleti diye bir mesele mevcuttur.

Buna göre tespit edilmiş olan imparatorluk devletler şunlardır:

1- Büyük Hun İmparatorluğu

2- Batı Hun İmparatorluğu

3- Avrupa Hun İmparatorluğu

4- Ak Hun İmparatorluğu

5- Gök-Türk İmparatorluğu

6- Avar İmparatorluğu

7- Hazar İmparatorluğu

8- Uygur Devleti

9- Kara-Hanlılar Devleti

10- Gazneliler

11- Büyük Selçuk İmparatorluğu

12- Harzemşahlar Devleti

13- Altınordu Devleti

14- Büyük Timur İmparatorluğu

15- Babür İmparatorluğu

16- Osmanlı İmparatorluğu

(Doç. Dr. Abdülkadir Donuk, Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü, Ocak 1984, Tarihte Kurulan Türk Devletleri, Cilt: XXII, Sayı: 249, s. 19)

Yukarıda görülen tablo eksiktir. Çünkü tarihte “imparatorluk”, “devlet”, “beylik”, “atabeylik” ve “hanlık” nev’inde kurulan Türk topluluklarının sayısı 120’ye yakındır. Aşağıda listede de görüleceği üzere bu Türk devletleri ayrı ayrı bölgelerde ve belli tarihler arasında tam bir istiklale sahip olarak hüküm sürmüşlerdir. Yukarıda görülen tablo aynı zamanda şu bakımdan da hatalıdır. 2. sırada zikredilen “Batı Hun İmparatorluğu” yanlış olarak bu ad ile belirtilmiştir. Halbuki bu “devlet” büyük Hun İmparatorluğunun bir parçasıdır. “Batı Hun İmparatorluğu” denildiği zaman “Avrupa Hunları” anlaşılır ki, bu da listede ayrıca (n. 3) gösterilmiştir. Diğer bir hataya gelince o da 13. sırada yer alan “Altınordu Devleti” hükümdarlık anlayışı, teşkilatı bakımlardan tipik bir Moğol devletidir. Bu itibarla sıralamada yer almaması gerekirdi.

Tarihte kurulan Türk devletlerinin sayısını 16’dan çok fazla olduğu tarihçilerimiz arasında bilinen bir konudur. Son 30 yıldan beri bu saha ile meşgul olan hocalarımız yazılarında, konferanslarında ve derslerinde bu mevzuu üzerinde zaman zaman durarak, meselenin doğru bilinmesi hususunda kendilerine düşen vazifeyi yerine getirmişlerdir. Konunu aydınlatılması bakımından ilk büyük adım Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsünün İstanbul’da yapılan takriben 15 yıl önceki bir toplantısında atılmış ve Türk tarihinin çeşitli devresini gözden geçiren uzmanların gayretleri ile tarihte kurulan Türk devletlerinin sayısı 113 olarak tespit edilmiştir. A. Taneri de bu 113 rakamını kullanmıştır (bk. Türkiye Selçukluları Kültür Hayatı, Konya, 1978, s. 10).

Türk devletlerini sıralamaya geçmeden önce, konunu iyi anlaşılması için, imparatorluk, devlet, beylik, atabeylik ve hakanlığın tarifini yapmak yerinde olacaktır.

İmparatorluk: “Vassallık (tabi’lik) statüsü gereği çeşitli yabancı kütlelerin tek bir hakimiyet altında toplanmasıdır” ki, eski Türkçe’de bu “İl-Hakanlık” tabiri ile karşılanmakta idi. Mesela Asya Hun imparatorluğunda M.Ö. 176 yılında yalnız İç-Asya’da bu durumda olanların sayısı 26 idi. Attila zamanında Batı Hun idaresine tabi Cermen, İranlı, Fin Ugor ve İslav toplulukların yekunu ise 35’in üstünde idi. Bunların merkeze bağlılıkları hariçte temsilci bulundurmamak, dış münasebetlerini Türk devletleri aracılığı ile yapmak, belirli vergi ödemek ve gerektiğinde askeri destek sağlanmaktan ibaretti. Türk imparatorluğuna, ancak, hükümdarları, kralları, şerefleri vasıtasıyla bağlı olan bu gibi ülkeler, Türk idaresi ortadan kalktığı zamanlarda, kendi kavmi bünyelerinden bir şey kaybetmeksizin tekrar ortaya çıkıyorlardı. (bk. İ. Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, İstanbul, 1983, 265 vd.).

(Doç. Dr. Abdülkadir Donuk, Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü, Ocak 1984, Tarihte Kurulan Türk Devletleri, Cilt: XXII, Sayı: 249, s. 20)

Devlet: Bir devletin meydana gelebilmesi için şu dört şartın bulunması lazımdır: Ülke, İnsan unsuru. İstiklal ve Hükümet (yani iktidar, icra gücü). Bir toplulukta bu 4. unsur mevcutsa; ülke sınırları milletlerarası anlaşmalarla çizilmişse; diğer devletlerle olan münasebetlerinde, tespit etmesi ve karar verme serbestliği varsa; yabancı devletlere elçi gönderip onları elçilerini kabul edebiliyorsa yani hariçte müstakilen temsil ediliyorsa; ayrıca bunlara dayanarak, umumi menfaatleri koruma gayesiyle kanun koymak, vergi tarhı, adaleti temin ve diğer her türlü amme hizmetlerin görme gibi hukuki muameleleri icra etmek gücüne sahipse; milli müdafa tedbirleri almak, iç nizam ve asayişi sağlamak üzere müstakil “ordu” gücüne malikse; yani kendi başına buyruk bir idare yürüten siyasi kuruluş ise ancak bu şekilde bir topluluk “devlet” karakterlerine salip olabilirler. Aşağıda sıralayacağımız bütün Türk siyasi kuruluşlarında bu vasıflar mevcuttur. (ayrıca siyasi kuruluşlar arasında “devlet” diye anılan bir tür de vardır.)

Beylik: Kendine ait ve hudutları belli arazisi, bu araziyi gerektiğinde silahla korumak üzere askeri gücü olan ve başında asayiş, adalet vb. işlerini yürütmekle yükümlü bir baş (bey)’in bulunduğu siyasi vasıftaki kuruluştur. Orta Asya’da yer aldığı gibi, mesela büyük çoğunluğu Doğu ve Batı Anadolu topraklarında görülen Türk “devletleri” bu tür siyasi teşekküllerdendir. Anadolu’dakiler fetih harekatına katılan Türkmen başbuğları veya onların oğulları tarafından kurulmuştur. Büyük Sultan Melikşah’ın ölümü (1092) üzerine hanedan üyeleri arasında başlayan taht mücadelesinin, merkezi iktidar boşluğu yaratması yüzünden Selçuklu imparatorluğu parçalanınca Türkmen beyleri de bulundukları yerlerde –yukarıdaki tarife uygun olarak- kendi bağımsız idarelerini düzenlemişlerdir. Esasen bunlar tarihi belgelerde de daima “Beylik” adı ile anılmışlardır.

(Doç. Dr. Abdülkadir Donuk, Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü, Ocak 1984, Tarihte Kurulan Türk Devletleri, Cilt: XXII, Sayı: 249, s. 21)

Atabeylik: Gök-Türklerde ve Hazarlada görüldüğü üzere eski Türk geleneği olan atabeylik, Büyük Selçuklu imparatorluğunda önemli bir görev niteliğinde meydana çıkmıştır. Sultanlar, ülkelerinin önemli yerlerine idareci olarak gönderilen küçük yaştaki prenslerin yanına öğretici-eğitici ve bir nevi naib olarak “atabey” adı ile seçilen şahsiyetler tayin ediyorlardı. Bunlardan çoğu, değerli hizmetleri ile sadakat ve kudretlerini göstermiş yüksek rütbeli idarecilerdi. Şehzadelerin yanında büyük nüfuz sahibi olan atabeylerden bazıları devletin zayıfladığı yıllarda, bilhassa merkeze uzak bölgelerde iktidarı doğrudan doğruya kendi ellerine almışlardır. Böylece Selçuklu hanedanının halef olarak “atabeyler” denilen çeşitli sülaleler teşekkül etmiştir. Atabeyliklerde de idare, teşkilat, umumi kültür, din ve siyaset Selçuklu imparatorluğu çağının devamı durumundadır.

Hanlık: XIII. Yüzyıl ortalarında Moğollar tarafından kurulan Altunordu Devleti (1256-1427), İrtiş nehrinin batı düzlüklerinden başlayarak Turgay sahrasını, Harzem’in hive bölgesini, bütün eski Kuman-Kıpçak yurtlarını, İtil Bulgarları topraklarını, Dnyeper nehrine kadar olan araziyi ihtiva ediyordu. Altun-ordu ülkesinde halkın büyük çoğunluğu Türk’tü. Devletin kurucusu olan Batu (1236-1255)’nun oğlu Berke (1256-1266) zamanından itibaren yayılan İslamiyet Özbek Han devrinde (1312-1340) resmi din kabul edilmişti. Bu sebeplerle, Altun-ordu devleti Moğol vasfını gittikçe kaybederek Türkleşmiş ve İslamlaşmıştı. Toktamış Han’ın Timur tarafından tertip edilen seferler (1391-1397) de mağlup edilmesinden sonra, Altun-ordu devletine ait Kıpçak bozkırlarında, sülale mensupları arasında taht kavgaları başlamıştı. Bu mücadelelerden doğan ve tarihte eski Türk devletini ifade etmek üzere yaygın bir şekilde kullanılmış “Hanlık” (Bulgar, Kıpçak vb. Hanlıkları gibi) tabiri ile ifade edilen bu teşekküller de Türk tarihinin bir bölümüdür.

Bu kısa açıklamayı yaptıktan sonra tarihte Türklerin kurmuş oldukları teşekkülleri şöyle sıralayabiliriz:

İmparatorluklar:

1- Asya Hun imp.

2- Avrupa Hun imp.

3- Ak Hun (Eftalit) imp.

4- Gök-Türk imp. (Doğu, Batı ve II Gök-Türk kök)

5- Uygur imp.

6- Avar imp.

7- Hazar imp.

8- Büyük Selçuklu imp.

9- Harzemşahlar imp.

10- Timur imp.

11- Hind-Türk imp. (Babür devleti).

(Doç. Dr. Abdülkadir Donuk, Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü, Ocak 1984, Tarihte Kurulan Türk Devletleri, Cilt: XXII, Sayı: 249, s. 22)

Devletler:

1- Kuzey Hun Dev.

2- Güney Hun dev.

3- 1. Chao Hun Dev.

4- 2. Chao Hun Dev.

5- Hsia Hun Dev.

6- Kuzey Liang Hun Dev.

7- Lou-lan Hun Dev.

8- Tabgaç Dev.

9- Doğu Tabgaç Dev.

10- Batı Tabgaç Dev.

11- Doğu Türkistan (Turfan) Uygur Dev.

12- Sonraki Leang Şa-t’o Türk Dev.

13- Sonraki T’ang Şa-t’o Türk Dev.

14- Sonraki Tsin Şa-t’o Türk Dev.

15- Kan-çou Uygur dev.

16- Türgiş dev.

17- Kırgız dev.

18- Karluk dev.

19- Sabar dev.

20- On-Ogur dev.

23- Basar-aba Türk Dev.

24- Karahanlı Dev.

25- Doğu Karahanlı dev.

26- Batı Karahanlı dev.

27- Gazneli dev.

28- Oğuz-Yabgu dev.

29- Irak Selçuklu dev.

30- Suriye Selçuklu dev.

31- Kirman Selçuklu dev.

32- Anadolu Selçuklu dev.

33- Eyyubiler dev.

34- Mısır Türk dev.

35- Timurlular dev.

36- Karakoyunlu dev.

37- Akkoyunlu dev.

38- Hindistan Türk dev. (Delhi Türk sultanlığı).

(Doç. Dr. Abdülkadir Donuk, Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü, Ocak 1984, Tarihte Kurulan Türk Devletleri, Cilt: XXII, Sayı: 249, s. 23)

Beylikler:

1- Uygur bey.

2- Karluk bey.

3- Tolunlular bey.

4- Akşidliler bey.

5- Dilmaçoğulları

6- Çobanoğulları

7- Artuklu Bey.

8- Danişmendli bey.

9- Mengücüklü bey.

10- Saltuklu bey.

11- Ahlat-şahları (Sökmenliler) bey.

12- İnal’lı bey.

13- Erbil bey. (Beg-teginli’ler)

14- İzmir bey. Çaka

15- Pervane oğulları bey.

16- Sahib ata Oğulları bey.

17- Karesi Oğulları bey.

18- Germiyan oğulları bey.

19- Saruhan oğul bey.

20- Aydın oğul. Bey.

21- Menteşe oğul. Bey.

22- Hamid oğul, bey.

23- Teke oğul, bey.

24- Eşref oğul, bey.

25- İnanç oğul. Bey.

26- Candaroğulları veya İsfendiyaroğulları bey.

27- Karaman oğul. Bey

28- Ramazan oğul. Bey.

29- Dulkadir oğul. Bey.

30- Eratna veya Ertana oğul. Bey.

31- Kadı Burhaneddin Ahmed Devleti (beyliktir).

32- Yaruklular bey.

Atabeylik:

1- Azerbaycan Atabeyliği (İl-Denizliler)

2- Şam (Suriye) Atabeyliği Tuğteginli’ler, (Börililer)

3- Musul – Haleb Atabeyliği (Zengili’ler).

4- Fars Atabeyliği (Salgurlular)

(Doç. Dr. Abdülkadir Donuk, Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü, Ocak 1984, Tarihte Kurulan Türk Devletleri, Cilt: XXII, Sayı: 249, s. 24)

Hanlık:

1- Peçenek han.

2- Uz Han.

3- Kuman-Kıpçak han.

4- Büyük Bulgarya han.

5- Tuna bulgar han.

6- İtil (Volga) Bulgar han.

7- Kırım han.

8- Kazan han.

9- Kasım han.

10- Astrahan han.

11- Özbek han.

12- Buhara han.

13- Hive han.

14- Hokand Han.

15- Sibir han.

16- Kaşgar-Turfan han.

17- Türkmenistan han.

Cumhuriyet olarak bilinenler:

1- Azerbaycan cum.

2- Batı Trakya cum.

3- Hatay cum.

4- Türkiye Cum.

Ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti

(Doç. Dr. Abdülkadir Donuk, Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü, Ocak 1984, Tarihte Kurulan Türk Devletleri, Cilt: XXII, Sayı: 249, s. 25)

Makaleye ek yapma gereği duyduk. Bu makale yazıldıktan sonra Azerbaycan tam bağımsızlığına kavuştu.

1- Kazakistan,

2- Kırgızistan,

3- Özbekistan

4- Türkmenistan

özgürlüklerini Sovyet Rusya’nın dağılmasıyla tekrar kazandılar.

+1 Beğeni ziyaretçilerin beğenme sayısı

Tüm Zamanlar

Tüm zamanlar görüntülenme
+23
İstatistikler 2019 yılından itibaren tutulmaya başlanmıştır.