Yükleniyor...

Yazı Hakkında

Yayınlanma Tarihi 02 Mayıs 2016 - 16:00
Son Düzenlenme Tarihi 02 Mayıs 2016 - 06:45
TAIKHAR ÇULUU YAZITI - AZZAYA Badam

TAIKHAR ÇULUU YAZITI - AZZAYA Badam

Arkhangai vilayeti, İkhtamir ilçesindeki Taikhar Çuluu üzerinde Runik, Soğd, Uygur, Moğol, ‘Phags-pa, Tibet, Lanz, Mançu, Eski Oyrat, Çin harfleriyle olmak üzere 200’e yakın yazıt bulunmaktadır. Bunlardan en eski zamana ait olanı runik yazıtlardır.

Taikhar Çuluu yazıtının en önemli özelliği Orta Asya’daki Göktürk ve Uygur Kağanlığı’na ait runik yazıtlar içinde mürekkeple yazılmış bir yazıt olmasıdır. Moğolistan, Kırgızistan, Yenisey ve Talas’tan bulunmuş bütün runik yazıtlar içinde kaya üzerine yazılmış başka yazıt yoktur. Ama kağıt üzerine mürekkeple yazılmış runik metin Kara Koço’da bulunmuştur. Bu yazıt, Göçebelerin sadece kaya üzerinde yazmadıklarını, mürekkep ve kağıdı daha yaygın bir şekilde kullandıklarını kanıtlayan bir delildir.

Yazıtlardaki tarih kayıtlarını inceleyen Louis Bazin yazıtın VIII. yüzyılın ikinci yarısının başlarına (753 ile 756 yılları arası) ait olduğunu söyler. Ama yazıtın söz varlığı ve harflerin biçimlerine bakıldığında, yazıtın Göktürklerin son, Uygur Kağanlığının erken dönemine ait olabileceği düşünülmektedir.

Araştırmacılar, 744-745 yıllarında devlet kuran Uygurların 760 yılı ortasında Soğd alfabesinden Uygur yazısını geliştirerek devlet yazısı hâline getirdikten sonra Göktürklerin kullandığı runik yazıyı bıraktıklarını söyler. Özellikle Uygurlar Mani inancını kabul edip dinî kitapları tercüme etmeye başladıklarından sonra runik ve diğer Uygur yazıtlarında dinî konular yer almaya başlamıştır. Mesela, Bulgan vilayeti, Daşinçilen ilçesindeki Arkhanan yazıtında /qutluy bolzun - NZLUB:ĞLTUK - kutlu olsun/ dua cümlelerinin yer almasından Taikhar Çuluu’daki yolculukla ilgili duaların da Uygur dönemine ait olabileceği düşünülmektedir.

Taikhar Çuluu’nun runik yazıtı, W.Radloffun başkanlık ettiği bilimsel heyette çalışan D. A. Klementz tarafından ilk defa el yazısıyla yazılması ve “Hoyto Tamir Yazıtı” diye adlandırmasından sonra onun araştırmasının verdiği bilgilerle bilim adamları tarafından incelenmiştir. Bu yazıtı ilk önce W. Radloff okuyup tercümesini yapmış ve onun el yazısıyla yapılan yayımının desteğiyle Türk bilim adamı H. N. Orkun modern Türkçe’ye çevirmiştir. Daha sonra S. E. Malov, önceki el yazının desteğiyle inceleyip Rusça’ya tercüme etmiştir.
Ünlü Moğol tarihçi H. Perlee, “Taikhar Çuluu” adlı özel broşüründe runik yazıtının önceki yazılarından farklı olan el yazısı kaydını yapıp yayımlamıştır. Akademisyen B. Rinçen de kendi eserinde yayımlamıştır. Türkolog S. Harcavbay, Türk bilim adamı O. F. Sertkaya ile yazıtı tekrar inceleyip en son araştırma olarak yayımlamıştır.

Biz, Taihar Çuluu’daki göktürk yazıtının sayısını belirtmeye çalıştık. Çünkü araştırmacılar burada kaç tane göktürk yazıtı olduğu konusunda değişik fikirler öne sürmüşlerdir. Taihar Çuluu’daki bütün yazıtlar tarihsel süreç içinde güneş, rüzgar, kar ve yağmur sularının etkisiyle yıpranmıştır. Ayrıca, bilinçsiz insanlar da yazıtın üstüne boyayla bir şeyler yazıp onun okunma durumunu daha da zayıflatmışlardır. Bu yüzden, bilim adamları ve araştırmacılar için buradaki yazıtı iyice incelemek imkanı azalmıştır.

Biz, iyice inceleyip, hazırladığımız el kopyamızın hatalı olmadığını düşünüyoruz. El yazımız önceki bilim adamların el yazılarından çok daha farklı olduğu için karşılaştırdık. Hiç şüphesiz, araştırmamız “en son” değil ve amacımız konuyla ilgilenen diğer araştırmacıların bir daha inceleme yaptıklarında onlara yardımcı olabilmektir.

Önceki bilim adamlarının araştırmalarında geçmeyen birkaç yazı yeniden bulumuştur. Maalesef bazı harfler silindiği için tam bir anlam ifade edebilecek yazı çok azdır. Bu yüzden sadece harf çevrimini yaptık.

Türkbilig, 2012/23: 61- 68. AZZAYA Badam, TAIKHAR ÇULUU YAZITI

+1 Beğeni ziyaretçilerin beğenme sayısı

Tüm Zamanlar

Tüm zamanlar görüntülenme
+9
İstatistikler 2019 yılından itibaren tutulmaya başlanmıştır.