Yükleniyor...
TÜRK SİYASİ TARİHİNDE ORD.PROF. YUSUF HİKMET (1891-1980)

TÜRK SİYASİ TARİHİNDE ORD.PROF. YUSUF HİKMET (1891-1980)

Cumhuriyet tarihimizin önemli siyasetçilerinden olan Yusuf Hikmet Bayur bilimsel kişiliğiyle de tanınmaktadır. Özellikle Türk İnkılâbı Tarihi adlı büyük eseriyle gelecek nesillere Türk milletinin hangi aşamalardan geçerek yeni Türk devletini kurduğunu aktarmaktadır. Ancak Bayur 3 cilt 10 kitaptan oluşan bu mühim eserini tamamlayamadan vefat etmiştir. Bunun dışında da birçok eser kaleme almış olan Hikmet Bayur, dönemin siyasi gazetelerinde yazılar yazmış ve Türk Tarih Kurumu’nun resmi yayını olan Belleten dergisinde onlarca makale yazmıştır. Bu çalışmamızda Sayın Yusuf Hikmet Bayur’un hayatı ve eserleri konu edinilmiştir. Dedesi Osmanlı sadrazamlarından Kıbrıslı Kamil Paşa olan Bayur, dedesinin yanında yetişmiş olup, kendisinin siyasete ilgi duymasında da dedesinin rolübüyük olmuştur. Çalışmamızın amacı Bayur hakkında yeni, bilinmeyen bilgiler vermekten çok onun biyografisine az da olsa katkı sağlamaktır.

A)HAYATI

Cumhuriyet tarihimizin önemli şahsiyetlerinden biri olan Yusuf Hikmet Bayur 1891’de İstanbul’da doğmuştur. Babası Haşmet Bey, annesi de Memduha Hanım’dır. Ayrıca Bayur, Osmanlı sadrazamlarından olan Kıbrıslı Kamil Paşa’nın torunudur. Hikmet Bayur küçük yaşta babasını kaybedince dedesi Kamil Paşa’nın yanında büyüdü. Nitekim siyasi bir kişiliğinin oluşmasında sadrazam olan dedesinin payı büyüktür.

İlk ve orta eğitimini İstanbul’da tamamlayan Bayur, yüksek tahsilini Paris’te yapmıştır. Gençlik yıllarında geçirdiği göz ve kulak ameliyatlarından sonra ağır işitir olmuştu.Türkiye’ye döndükten sonra Galatasaray Lisesi’nde öğretmenliğe başlamıştır.

1920’ de Milli Mücadele’ye katılmak üzere Ankara’ya gitti. Ankara’dan da Manisa’ya geçerek Salihli cephesinde çarpışmıştır. Ekim 1920’de Dışişleri Bakanlığı Siyasal İşler Genel Müdürü olarak görev yaptı. Bu görev sırasında yaptığıbaşarılı çalışmalar, onun Lozan Konferansı’na danışman olarak katılmasınısağlamıştır. 1923’te Londra elçiliği müsteşarlığı ve 1925’te Belgrad elçiliği görevlerindebulundu. 1927’de Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği görevine atanmıştır. Cumhurbaşkanlığındaki görevinden sonra 1928’de Afganistan büyükelçisi olmuştur. Bu sıralarda Türk Tarih Kurumu üyesi olarak ilmi çalışmalarına başladı. Ancakilk ilmi çalışması, Anadolu’daki ilk memuriyet günlerinde imzasız yayınladığıve Sevr’i protesto eden ‘Türk Muahede-i Sulhiyyesi ve Mahiyyet-i Hakikiyyesi’ adlı eseridir.

1927’de Mustafa Kemal Paşa ‘Nutuk’ hazırlıklarına başlarken yardımcıları arasında Yusuf Hikmet Bayur’un da bulunmasını istemiştir. 1932’de tekrar Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği’nde görev yapan Hikmet Bayur, 1933 yılında Manisamilletvekili olarak meclise girmiştir. 1933- 34 yıllarında Milli Eğitim Bakanlığı yapmıştır. Onun bakanlığı sırasında üniversite reformu yapılaraküniversitelerde İnkılâp Tarihi derslerinin zorunlu olarak okutulması kabuledilmiştir. Hatta ilk İnkılâp Tarihi dersini de 4 Mart 1934’te İstanbulÜniversitesi’nde bizzat kendisi vermiştir. Ayrıca A.Ü. D.T.C.F.de Hint tarihidersleri de okutmuş olan Bayur, Hint tarihi alanında uzmanlaşarak Hint TarihiOrdinaryüs Profesörü oldu. Yine 1933- 34 yıllarında Türk Dil Kurumu’nunbaşkanlığını yapmıştır.

1938’de Atatürk’ün ölümü üzerine yeni cumhurbaşkanı adayını belirlemek için toplanan CHPMeclis grubu 323 kişi arasından İsmet Paşa’ya oy vermeyen tek vekil Hikmet Bayur idi. 1946’da CHP’den ayrılan Bayur, 1948 yılında Millet Partisi’nin kurucusu ve başkanı olmuştur. Bu dönemlerde mecliste İsmet İnönü’ye karşıoldukça sert bir muhalefete girişti. Bunun yanı sıra Millet Partisi’nin yayınorganı olan ‘Kudret’ gazetesinin başyazarlığını yaptı. 1952 yılında partisinden ayrıldı. Bir süre sonra da Demokrat Parti listesindenbağımsız aday olarak meclise girdi. Ancak Demokrat Parti’nin din eğitimine vermek istediği önemi benimsememiş ve din derslerinin ortaokullarda okutulmasına karşı çıkmıştır. Bu düşüncesini, din eğitiminin modern Türkiye’nin geleceği için tehlikeli olabileceğine dayandırmaktadır. Ayrıca ibadet dilininde Türkçe olması gerektiğini savunmuştur.

27 Mayıs 1960 askeri müdahalesi sırasında tutuklanan Bayur, Demokrat Partiüyeleriyle birlikte Yassıada’da yargılanmıştır ve mahkûm edilmiştir. 1963 affıyla serbest bırakılmış ve aktif siyasetten tamamen çekilmiştir. YusufHikmet Bayur giderek yayılmaya başlayan sol fikirlerin karşısında sert birtavır takınmış ve bu fikirlerin yandaş bulmaması için gazete ve dergilerdeçeşitli makaleler yazmıştır. Ayrıca Adalet, Son Havadis, Akın ve Akşam gibi günlük gazetelerde de siyasive güncel yazılar kaleme almıştır. Türk Tarih Kurumu’nun çıkardığı Belletendergisinde de birçok makale neşreden Hikmet Bayur, Türk Tarih Kongrelerine ilmitebliğlerle katılmıştır.

1979 kışında gittiği bir hamamda düşerek kalçasını kırılan Hikmet Bayur, o zaman ameliyata imkân olmadığından hastalığı bir türlü geçmemiş ve 6 Mart 1980’de vefat etmiştir. Yusuf Hikmet Bayur bütün hayatı boyunca Mustafa Kemal Atatürk’ün yolundan hiçbir zaman ayrılmamış ve kaleme aldığı eserleriyle Türk tarihine adını adeta altın harflerle yazdırmıştır.

B)ESERLERİ/KİTAPLARI

1.TÜRK İNKİLABI TARİHİ

Hikmet Bayur’un en önemli eserlerinden biri olan bu yapıt, 3 cilt halinde toplam 10 kitaptan oluşmaktadır. İki cilt daha yazmayıtasarlayan Yusuf Hikmet Bayur’un bu eseri tamamlamasına ömrü yetmemiştir. Bu eser, Osmanlı Devleti’nin çöküşten kurtarılması için nasıl mücadele edildiğini, ancak daha sonra devletin kurtarılmasının mümkün olmadığı anlaşılmış ve yeni bir Türk devletinin kurulması için yapılan mücadeleleri konu edinmesibakımından çok önemli bir kaynaktır. Eserin ilk cildi Osmanlı ile Rusya arasında yapılan ve tarihimizde ‘93 Harbi’olarak bilinen 1877- 78 savaşından sonra imzalanan Berlin Antlaşması’yla başlar ve Trablusgarp Savaşı’na kadar cereyan eden olayları ele alır.

Dört kısımdan oluşan ikinci cildin ilk kitabı 1911 yılının başından Balkan Savaşı’na kadar olan dönemi anlatır. Bu cildin ikinci kitabı Balkan Savaşları’nı ayrıntılı bir biçimde ele alır. İkinci cildin üçüncü kitabı Osmanlı topraklarının Balkan devletleri tarafından paylaşılması konu edinir. Bu cildin dördüncü ve son kitabı da ortaya çıkan fikir akımlarını, Osmanlı Devleti’ndeki iç çekişmeleri ve I. Dünya Savaşı’nın başlamasını işler.

Üçüncü cilt de dört kitaptan oluşur ve 1914- 1918 I. Dünya Savaşı dönemini kapsar. Cildin ilk kitabı, savaşın başından 1915 kışına kadar vuku bulan olayları ele alır. Çanakkale Savaşları ve sonuçları üçüncü cildin ikinci kitabının konusudur. Yine bu ikinci kitapta Çanakkale Savaşlarının, savaşan taraflara etkileri de ele alınır. Üçüncü cildin üçüncü kitabında 1915- 1916 yıllarında Kafkas cephesindeki mücadeleler, Ermeni sorunu, Rusların İran üzerine faaliyetleri ve Mekke Emiri Şerif Hüseyin’in İngilizlerle işbirliği yaparak ayaklanması anlatılmıştır. Üçüncü cildin dördüncü kitabının konuları içerisinde ise Osmanlı coğrafyasını paylaşmak için yapılan gizli anlaşmalar, Rusya’daki Bolşevik İhtilali ve Rusya Türklerinin durumu, Türkçülük ve İslamcılık akımları, ekonomik sorunlar, Amerika’nın politikası ve savaşın sona ermesiyle birlikte Mondros Ateşkes Antlaşması ve sonrasında gelişen olaylar yer almaktadır.

2. ATATÜRK HAYATI VE ESELERİ
Bu eserini 1958 yılında yazmaya başlayan Hikmet Bayur, o zamana kadar Atatürk hakkında geniş çapta bir eserin yazılmamış olması nedeniyle bu eseri yazmaya karar vermiştir. Ayrıca Atatürk’ün yakınında yaşamış olması da Bayur’un bu eseri yazmasındaki diğer bir etkendir. Hikmet Bayur bueserini 6 veya 7 cilt olarak çıkarmayı düşünmüş ancak bu gerçekleşmemiştir.

Atatürk’ün doğumundan Samsun’a çıkışına kadar olan dönemi konu edinen bu eserde, askerlik hayatı ve başarılarından daha ziyadeAtatürk’ün fikirleri, siyasi hayatı ve bu uğurda yaptığı çalışmalar üzerinde durulmuştur. Buna ek olarak Atatürk’ün özel yaşamıyla ilgili de çok fazla ayrıntıya girmeden az da olsa bilgi verilmiştir. Eserin altıncı bölümüne kadar olan kısmı, Atatürk’ün askeri ve siyasi faaliyetleri ve memleketin içinde bulunduğu durumhakkında olup, son bölüm ise onun bazı kişilik özelliklerine değinmektedir.

3. XX. YÜZYILDA TÜRKLÜĞÜN TARİH VE ACUN SİYASASI ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ
İlk baskısı 1974 yılında yapılan bu eser, Türklerin XX. yüzyılda çeşitli askeri ve siyasi mücadelelerden geçerek bağımsız bir devlet kurması ve bunun dünyadaki diğer devletlere ve milletlere etkisini ele almaktadır. Ayrıca Türk milletinin mücadelesi ve bumücadele sonunda elde ettiği başarısı, tarihin kaydettiği çok önemli birolaydır.

Bu eser içerik bakımındandört bölümden oluşmaktadır:

I.BatıTürklüğü XX.Yüzyılın eşiğine ne durumda getirildi: Bu bölümde OsmanlıDevleti’nin sadece geri kalmış değil geri götürülmüş bir devlet olduğuvurgulanmıştır.

II.Birinci Dünya Savaşı sırasında Türklerin tarih ve acun siyasası üzerindeki etkileri: Türk milletinin Çanakkale’de kazandığı başarısı üzerinde durulmaktadır. Savaşıniki yıl uzaması, üçüncü yılda Rusya’da ihtilalin yaşanması ve dördüncü yılınsonunda da yenenlerle yenilenler arasında eziklik bakımından pek fark olmaması,Çanakkale cephesindeki Türk zaferinin bir sonucu olarak görülmektedir.

III.1918Mondros Ateşkes Antlaşması’ndan sonraki Türk Kurtuluş Savaşı’nın tarih ve acunsiyasası üzerindeki etkileri: Bu bölümde, savaşta mağlup olan devletlerin enağır barış koşullarını kabul ettiği, ancak Türk milletinin İtilaf devletlerinekarşı koyması ele alınmıştır.

IV.Türk Kurtuluş Savaşı’nın sömürgelerdeki etkileri: Türk milletinin İtilaf devletlerikarşısında hem askeri hem de siyasi başarısı, Avrupa ve dünya düzeninde ağıryaralar açmış ve bu zafer, sömürgeler altında yaşayan uluslara bağımsızlıkyolunda rehberlik etmiştir.

4.TÜRKİYE DEVLETİ'NİN DIŞ SİYASASI
Hikmet Bayur’un diğer birönemli eseri de 1934- 1942 yılları arasında Ankara ve İstanbulüniversitelerinde Türk İnkılâbı Tarihi üzerine vermiş olduğu derslerin özünükapsayan ‘Türkiye Devleti’nin Dış Siyasası’ adlıkitabıdır. Yusuf hikmet Bayur bu eserini yazmasındaki amacının Türk Kurtuluş Savaşı’nı yönetenler tarafından izlenilen dış politikanın ana hatlarını ortaya koymak olduğunu belirtmektedir. Ayrıca bu eser konu olarak Montrö BoğazlarSözleşmesi’ne kadar gelmektedir.

İlk baskısı 1942 yılındayapılmış olan bu eser ana hatlarıyla 3 kısımdan oluşmaktadır:

I.LozanKonferansından Evvel- Harpten evvelki vaziyet

II.LozanKonferansı ve Sulh: Hudutlar, Kürdistan, İktisadi menatiki(bölge)nüfuz, İstanbul, Adli kapitülasyonlar, Ahkâmı askeriye, Ceza, Boğazlarkomisyonu

III.ILozan’danSonra: Musulmeselesi, Yeni devir

5)BALKAN SAVAŞLARI
Bu eser toplam 5 ciltten oluşmakla birlikte Birinci Balkan Savaşı 3 kitap, İkinci Balkan Savaşı 2 kitap şeklindedir. Balkan Savaşları hakkında ayrıntılı bilgiler sunan bu eserin ilkcildi yani Birinci Balkan Savaşı’nın ilk kitabı, savaşın ilk evresini, Lüleburgaz’daki çarpışmaları ve Osmanlı Devleti’nin Avrupalı devletlerdenistediği yardımları konu edinmektedir. İkinci kitap ise büyük devletlerinsavaşa müdahalesi, Boğazlara asker çıkarmaları, Çatalca mücadelesini veateşkesini ve barış için yapılan görüşmeleri ele almaktadır. Birinci Balkan Savaşı’nın üçüncü kitabı da barış için toplanan Londra Konferansları, Osmanlı Devleti’nin barış şartları, görüşmelerin tıkanması ve Babıâli Baskını hakkındabilgiler vermektedir.

İkinci Balkan Savaşı’nınilk cildi, Babıâli Baskını’ndan sonra Osmanlı’nın iç durumunu, Londra BarışAntlaşması’nı ve sonrasında Balkanların vaziyetini ele alır. Ayrıca Arnavutlukve Adalar sorunu ve Balkan devletleri arasındaki anlaşmazlıklar da bu kitabınkonularını teşkil etmektedir. Son kitapta ise savaşın tekrar başlaması, Edirne’ningeri alınması ve savaşın sonunda ortaya çıkan sorunlar ve imzalanan barışanlaşmaları anlatılmaktadır.

6.HİNDİSTAN TARİHİ

Hint Tarihi alanındauzmanlaşarak Hint Tarihi ordinaryüs profesörü olan Hikmet Bayur, Hindistan’lailgili çalışmalarına Kabil elçiliği sırasında başlamıştır. Bayur buçalışmalarını Türk Tarih Kurumu’nun yayınlamayı amaçladığı ‘Türk Tarihinin Ana Hatları’ serisinde değerlendirmiş ve daha sonra da çalışmasını bu eser altındatoplamıştır.

Hindistan’ın tarihi ileilgili geniş çapta bilgiler içeren bu eser 3 ciltten oluşmaktadır. Birincicilt, ilkçağlardan başlayarak Gürkanlı Devleti’nin kuruluşuna kadar geçendönemi ele alır. Gürkanlı Devleti’nin büyüme devri yani 1526- 1737 yıllarıarası da ikinci cildin konusudur. Üçüncü cilt ise 1949’a kadar olan dönemiişlemekte ve Nadir Şah Afşar’ın akınından bağımsızlık ve cumhuriyet döneminiele almaktadır. Buna ek olarak bu son cilt, kuruluşundan 1950’lere kadarAfganistan tarihini de içermektedir.

İmzasız Yayınlanan Kitapları:

a. Türk Muahede-i Sulhiyyesi veMahiyyet-i Hakikiyesi (Ankara 1920)

b. ‘’Türk Tarihinin Ana Hatları’’eserinin müsveddeleri (Afet İnan’la birlikte)

MAKALELERİ

1. Mustafa Kemal’in Üç Mektubu: Bu makalesi Belleten dergisinde yayınlanmış olup,Mustafa Kemal’in en yakın arkadaşlarından olan Doktor Rasim Ferit Bey’eyolladığı mektupları içerir. Mektuplardan ilki Viyana’dan, ikincisi Halep’tenve üçüncüsü de Nablus’tan gönderilmiştir.

2. Atatürk’ten Anılar: Hikmet Bayur bu makalesinde bizzat Atatürk ileyaşadığı bazı hatıralarını yazmıştır. Mesela Atatürk’ün Harbiye Nazırı olmakistemesiyle ilgili bir anısı paylaşır: 1918’de Mustafa Kemal Paşa HarbiyeNazırı olmak ister. Fakat bu isteğini hem padişah hem de Sadrazam Ahmet İzzetPaşa kabul etmez. Bayur bir gün Atatürk’e ‘Harbiye Nazırı olsaydınız neyapardınız?’ diye sormuş. Atatürk’ün cevabı da şudur: ‘İlk olarakPadişahla Hükümeti Eskişehir’e götürmek ve Mondros’taki bırakışma görüşmelerinioradan yönetmek.’

3. 1918 Bırakışmasından Az Önce Mustafa Kemal Paşa’nınBaşyaver Naci Bey Yolu ile Padişaha Bir Başvurması

4. I. Genel Savaştan Sonra Yapılan Barış ve Antlaşmalarımız

5. II. Meşrutiyet Devri Üzerine Bazı Düşünceler

6. Kuran Dili Üzerine Bir İnceleme

7. İbadet Dili

  1. Son Osmanlı Hariciye Nazırının Bir Layihası9. Son 25 Yıllık Tarihimize Bakışlar: Kuva-yı MilliyeDevrinde Atatürk’ün Dış Siyasa İle İlgili Bazı Görüş ve Davranışlar

Hamza Göktepe ( EgeÜniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Lisans Öğrencisi)

KAYNAKÇA

ARAR, İsmail, ‘’Prof. Hikmet Bayur ve Yayınlanmamış Bir Araştırması’’, Ord. Prof.Yusuf Hikmet Bayur’a Armağan, S. 43- 74, TTK Basımevi, Ankara, 1985

ARIBURUN, Perihan, ‘’Hikmet Bayur’’, Ord. Prof. Yusuf Hikmet Bayur’a Armağan, S. 75-79, TTK Basımevi, Ankara, 1985

BAYUR, Hilmi Kamil, ‘‘Hikmet Bayur’un Yaşantısından Bazı Çizgiler’’,Ord. Prof. Yusuf Hikmet Bayur’a Armağan, S. 35- 41, TTK Basımevi, Ankara, 1985

BAYUR, Yusuf Hikmet, Atatürk Hayatı veEseri, Ankara, Atatürk Araştırma Merkezi Yayını, 1997

BAYUR, Yusuf Hikmet, ‘’Mustafa Kemal’in Üç Mektubu’’,Belleten, 24(93), 129- 137, Ankara, 1960

BAYUR, Yusuf Hikmet, ‘’Atatürk’ten Anılar’’, Belleten,52(204), 939- 952, Ankara, 1988

ŞAKİROĞLU, Mahmut, ‘’Ord. Prof. Y. Hikmet Bayur’’, Ord. Prof. Yusuf Hikmet Bayur’aArmağan, S. 1-34, TTK Basımevi, Ankara, 1985

İslam Ansiklopedisi, Yusuf Hikmet Bayur,TDV, C.5, S. 282- 283

+1 Beğeni ziyaretçilerin beğenme sayısı

Tüm Zamanlar

Tüm zamanlar görüntülenme
+33
İstatistikler 2019 yılından itibaren tutulmaya başlanmıştır.