Yükleniyor...

Yazı Hakkında

Yazı Kategorileri
Yayınlanma Tarihi 16 Aralık 2015 - 15:47
Son Düzenlenme Tarihi 16 Aralık 2015 - 15:47
“16 Jeltoksan* 1986” Kazakistan Hürriyet ve Bağımsızlık Hareketi

“16 Jeltoksan* 1986” Kazakistan Hürriyet ve Bağımsızlık Hareketi

* Jeltoksan: Aralık

20. yüzyılın son çeyreğine gelindiğinde, (Kazakistan Türkleri için) üst üste yığılan problemler çekilmez duruma gelir. Bütün yüksek okullarda Rusça’nın öğretim dili yapılması, buna paralel olarak orta öğretimde Kazak Türkçesi ile eğitim-öğretim yapan okulların kapanmaya başlaması, ana dillerinin yok olmayla karşı karşıya kalması, Kazakistan’ın nükleer deneme poligonu hâline getirilmesi ve kimyasal deneylerin yapıldığı bir laboratuara dönüştürülmesi ile ekolojik dengenin bozulması, Aral Gölü’nün kurumaya başlaması, 1949 yılından beri yapılan atom bombası denemeleri sebebiyle ortalama insan yaşının on yıl azalması, çocukların zihinsel ve bedensel özürlü olarak dünyaya gelmeleri, çocuk ölümlerinin artması, yönetim kadrolarına tamamen Rusların tayin edilmesi, Çarlık Rusyasından beri yürütülen planlı çalışmalarla Rus nüfusunun birçok eyalette, bilhassa büyük şehirlerde çoğunluk durumuna getirilmesi, beş eyaletin Rusların ekseriyet teşkil etmesi sebebiyle Rusya’ya katılmaya çalışılması, hatta Kazakistan’ın birlik statüsünün otonom cumhuriyet statüsüne indirilmesinin konuşulmaya başlanması biriken meselelerden bazılarıdır. Kazakistan ve diğer Sovyet cumhuriyetlerinde aydınların, siyasal ve sosyal bilimcilerin defalarca katlama tabi tutulmaları, Sovyetler Birliği’ni Avrupa ülkelerinden hatta Japonlardan geri bırakır. Gorbaçov, halktan sakladıkları bu durumu Perestroika (yenilenme) ve Glasnost (açıklık) politikaları ile halka açmanın doğru olacağını düşünür. Yıllardır susturulan halk konuşmaya başlar. Ülkenin politik sitemi yeniden yapılandırılarak bütünlük içinde gelişme beklenirken çözülme başlar. Sovyetler Birliği döneminde Kazakistan’da pek çok ünlü komünistler görev yapmıştır. L. Brejnev, İ. D. Yekovlev, N. İ. Beyaev ve İ.Yusupov, Dinmuhammed Ahmetulı Konayev bunlardandır. En uzun süre Komünist Parti I. Sekreteri, yani devlet başkanlığı görevini aynı zamanda politbüro üyesi de olan Konayev (1959-1962/1964-1986) yapmıştır. Konayev 16 Aralık 1976’da emekliye sevk edilip, görevden alınarak Gennadi Kolbin Kazakistan Komünist Partisi Merkez Komitesi’nin I. Sekreterliğine getirilir. Bu olay bardağı taşıran son damla olur. 17 Aralık sabahı binlerce genç Merkez Komite’nin önünde toplanmaya başlar. “Kolbin Rusya’ya geri dön”, “Her halka kendi lideri”, “Kazakistan Kazaklarındır” sloganları haykırılır. Gösteriler ülkeye yayılır. Komşu kardeş devlet ve topluluklardan da destek gelir. Böyle bir hareketin, en son beklenen Kazakistan’dan gelmesi Moskova’yı şaşkına çevirir. Almatı şehrinin etrafı mevcudu 70.000’e varan askerî birliklerle çevrilir. Moskova’dan 15 uçak dolusu uzman, soruşturmacı gelir. Gorbaçov, Kolbin’i Moskovaya çekip I. sekreterliğe Nursultan Nazarbayev’i tayin eder. Bu hareketin bağımsızlık hareketi olduğu açıkça anlaşılır. Tutuklamalar, idamlar, sürgünler birbirini kovalar. 1988’de Kazakistan Komünist Parti Merkez Komitesi geçmişte haksız yeri “halk düşmanı” olarak ilan edilenlerin suçsuz olduklarını ilân etmesi; Ertesi yıl Olcas Süleymanov’un başkanlığında “Nevada-Semey Anti Nükleer Hareketi”; Muhtar Şahanov’un başkanlığında “Aral ve Balkaş” örgütlerinin kurulması halkı şuurlandırma adına önemli demokratik çalışmalar olur. Bütün Sovyet cumhuriyetlerinde millî faaliyetlerin paralel yürümesi ve hepsinin birlikte ayağa kalkması Moskova yönetimini bir şey yapamaz duruma düşürmüştür. Türklerin bu toplu kıyamından Sovyetler Birliği hâkimiyeti altında bulunan Gürcistan, Ermenistan, Baltık Ülkeleri, Ukrayna halkları da faydalanmıştır. 24 Nisan 1990 günü Kazakistan Yüksek Sovyeti, Nazarbayev’in ifade ettiği gibi, bağımsızlığın ilk ve en önemli adımını atarak, “Devlet Başkanlığı” makamını tesis etme karır alır. Yapılan gizli oylamada Nursultan Nazarbayev ilk devlet başkanı seçilir. 1 Aralık 1991’de Kazakistan’da yapılan ilk halk oylaması ile Nazarbayev devlet başkanı seçilir. 1 Aralık 1991’de yapılan referandumla başkanlık sistemine geçilir. İlk devlet başkanı olarak Nursultan Nazarbayev seçilir. 10 Aralık 1991 günü de Kazakistan parlamentosunda “Kazakistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti”nin adı “Kazakistan Cumhuriyeti” olarak değiştirilir. 16 Aralık 1991 günü de Kazakistan’ın bağımsızlığı ilân edilir. Kazaklar, Nazarbayev’in ifadesi ile, önceki yüzyıllarda olduğu gibi bütün 20. yüzyıl boyunca başka milletlerin rüyasına girse kâbus içinde uyanacağı korkunç olaylar yaşarlar.

Bağımsızlıklarının 20. Yılında Kazakların İstiklâl Mücadelesi Tarihine Bir Bakış

Ali Kafkasyalı
Ahmet Yesevî Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi, Türkoloji Fakültesi Öğretim Üyesi,
Türkistan – Kazakistan



+1 Beğeni ziyaretçilerin beğenme sayısı

Tüm Zamanlar

Tüm zamanlar görüntülenme
+47
İstatistikler 2019 yılından itibaren tutulmaya başlanmıştır.