TÜRK MİTOLOJİSİ’NDE “BARAK”

0
329

JEAN PAUL ROUX

Bir yırtıcı kuş, özellikle de bir kartal tarafından dünyaya getirilen mitolojik köpek. Kâşgarlı Mahmud, Barak maddesi altında şunları yazar:

“Fazlasıyla tüylü bir köpek. Türk inancına göre, kartal (?) yaşlandığında iki yumurta yumurtlar ve kuluçkaya yatar. Yumurtaların birinden av köpeklerinin en hızlısı ve en iyisi olan Barak, diğerinden ise yavrularının sonuncusu olan küçük bir kartal çıkar.”

Metin oldukça şaşırtıcıdır. Babaç kuş büyük olasılıkla bir kartal, belki de başka bir yırtıcı kuştur. İkinci yumurtanın
akıbeti konusunda bir yorumda bulunmak mümkün değildir. Barak adına ise sıkça rastlanmaktadır; örneğin Kıpçakça
sözlüklerde. Hem Raşîd-ed Dîn Fadlallâh da Barak adına iki kez değinmektedir. İlkinde Barak bir Türk masalında yer
almaktadır, diğerinde ise Oğuz Kağan’ın Köpekler İmparatorluğu’na yaptığı gezi bağlamında geçmektedir: Bu ülkenin hükümdarına It-Barak denmektedir; Marvazi’ye göre, İt-Barak şeklindeki bu ad Kırgız tarihinde de geçmektedir.
Ne var ki Barak söyleni konusunda hiçbir bilgiye sahip değiliz. Muhtemelen o çok yaşlıydı ve Kâşgarlı Mahmud onu tahrif edilmiş biçimiyle aktarmıştır. Kısa bir süre önce bu konuyla ilgilenmiş olan R. Dankoff, anlatıda şamanlarla ilgili iki ayrı inancın var olduğunu ileri sürmektedir: bir kartal tarafından dünyaya getirilen şaman ve diğer hayvan şamanları. Dankoff’a göre, sözlük yazan şamanist tasarımları göz ardı etmiş ve yalnızca basit bir halk inancım muhafaza etmiştir. Ancak onun bu varsayımı özellikle modern olgularla yapılan karşılaştırmalara dayalıdır ve kanıtlanmış da değildir. Buna karşın Barak’ın daha sonra kazandığı anlamlar konusundaki onun şu varsayımları şüphe götürmese gerek: değişik mitolojik halklar, hatta Kırgızlarda ilk halk; kuzey ülkelerde yaşamış olan köpek insanlar; nihayet İskender Efsanesi’ndeki Kynoskephalai.

Dankoff’a göre, birçok Türk halkından tanınmış şahsiyetler Moğollardan itibaren ve hatta şüphesiz daha önceki dö-
nemlerden itibaren Barak adım kullanmıştır (özellikle 1300 dolaylarında Selçuklu Barak Baba). Hamilton, Barak adının 989 yılında Uygur prensi Mo-lo’nun adında bile teşhis edilebileceğini öne sürmüştür. Bu cins adın varlığı bir türeyiş söylenine, belki de bir yırtıcı kuş ile bir dört ayaklı canlının birleşmesi sonucu dünyaya gelen bir kahramanın doğumuna işaret etmektedir. Bu durumda, bahsi geçen ve genelde bir yırtıcı kuş ile otçul bir hayvandan oluşan çiftler konusundaki geleneksel tasarımlar yeniden incelenmelidir. Kesin olan, yumurtanın sahip olduğu sembolik anlamı daha
sonraki tüm Türk tarihi boyunca muhafaza edeceğidir. İslam inancında Barak, Hz. Muhammed’in göğe yükselirken
üzerine bindiği hayvan olan Burak ile özdeş görülmektedir.

JEAN PAUL ROUX, ESKİ TÜRK MİTOLOJİSİ, BİLGESU YAYINCILIK, 1.BASKI – 2011, s. 47 – 48

Avatar

Leave a reply