Bu çalışma Prof. Dr. İlhami DURMUŞ Beğe aittir.

Kımız kısrak sütünden yapılan bir içecektir. Türklerin en çok kullandığı bir içecek türüdür. Türklerin yaşadığı coğrafyalarda kımız bulunmaktadır. En eski devirlerden günümüze Türkler tarafından kullanılmıştır. Eski Türk topluluklarından İskitler, Hunlar ve Gök Türkler kımıza büyük önem vermişlerdir. Günümüz Türk toplulukları arasında Kırgızlar, Kazaklar, Yakutlar vb. kımız kullanmaktadır. Araştırmacılar kımızın Türk icadı olduğunu belirtmektedir. Kımız özel günlerde, toplantılarda, törenlerde çok tüketilen bir içecek olarak bilinmektedir. Yılın belirli dönemlerinde yapılan toplantılarda kımız içilmiştir. Özellikle her yıl Bahar Bayramında bol miktarda kımız içildiği anlaşılmaktadır. Kımız insanı besleyici ve güçlendirici bir özelliğe sahiptir. Onun birçok hastalığı tedavi ettiği belirlenmiştir. Kımızın mide, bağırsak, akciğer rahatsızlıklarına iyi geldiği ve bağışıklık sistemini güçlendirdiği anlaşılmıştır. Kımızın birçok derde deva olduğu –günümüzde olduğu gibieski dönemlerde de biliniyordu. Kımızın önemi yalnız yazılı kaynaklarda değil, destanlar ve şiirlerde de belirtilmiştir. Kımız bir Türk içeceği olmasına rağmen, başka milletler tarafından da tanınmıştır. Onun şifa verici özelliği bilindiğinden, hastaların tedavi edilmesine gayret edilmiştir. Kımız hem günlük hayatta hem de hastalıkların tedavisinde en çok tüketilen içecek olmuştur. Kımızın önemi özelliklerinin bilinmesiyle daha da artmıştır. Günümüz Türk toplulukları tarafından bol miktarda kımız üretilip tüketilmektedir. Kımızın türleri de bulunmaktadır. Çocuk, kadın ve erkeklerin içtiği kımız birbirinden farklıdır. En keskin kımızı kahramanlar içmektedir.

Kımız Adı ve Tanımı

Kımız adı Türk lehçelerinde hep aynı şekilde geçmektedir. Türk, Azeri, Başkurt, Kazak, Kırgız, Özbek, Tatar, Türkmen lehçelerinde “kımız”, Uygur lehçesinde “gımız” adına rastlanılmaktadır. Bu ad Rusça’da “kumıs” şeklindedir. Kımız adına günümüz Türk lehçelerinde olduğu şekliyle Divanü Lugatt Türk’te de rastlanılmaktadır. Kımız kelimesinden başka bununla bağlantılı kımızlan, “kımız sahibi olmak” anlamında kullanılmaktadır. Ayrıca kımız almıla ise, “ekşi elma” için kullanılmış bulunmaktadır. Ekşi elma adından kımızın ekşilik ifade eden bir kelime olduğu dikkati çekmektedir. Kımız adındaki “kım” sözcüğünün ekşilik ifade ettiğine vurgu yapılmaktadır.

Kısrak sütü ekşitilerek yapılan içkiye kımız denilmektedir. Kımız, kısrak sütünün mayalanmasıyla yapılan, az alkollü, eski bir Türk içkisi olarak da ifade edilmektedir. Kımızın asıl Türk içkisi olduğu belirtilmektedir. Kısrak sütünden yapılan ve keyif verici bir içki olan kımızın süt renginde ve tadının kekremsi olduğuna dikkat çekilmektedir. Onun tadının az olgunlaşmış kızılcık tadına benzediği ve hafif alkol kokusu verdiği vurgulanmaktadır.

Kımızın Tarihçesi

Kımız konaröçer olarak yaşayan ve at besleyen Türklerin hayatında önemli bir yer tutmakta ve kullanımı tarih öncesi devirlere kadar ulaşmaktadır. Ancak bu dönemlerde kımızın kullanıldığını gösteren herhangi bir veri bulunmamaktadır. Türklerin atı ehlileştirmeleri, ondan büyük ölçüde yararlanmaları, sütünden de yararlandıklarını anlamayı mümkün kılmaktadır. Kımızın Türk kültür çevresinde icat edilmiş olduğunu şu sözler açık bir şekilde ortaya koymaktadır: “Kımız esas itibariyle Türkler ve bunların etkisinde kalan milletlerden başka dünyanın hiçbir yerinde görülmez. Kımız doğrudan doğruya Türklerin icadıdır. Kımız içilen yerlerde Türkler oturmuşlardır”.

Yazılı kaynakların verdiği bilgilere göre Türk kökenli bütün topluluklar tarafından kımız kullanılmıştır. Çin kaynaklarında Hunların hayvanlarının etini yedikleri, onlardan hazırladıkları kımızı içtikleri ve derilerini giydikleri belirtilmektedir. Aynı şekilde onların at, sığır, koyun besledikleri, et yiyip, kımız içip, göç ettikleri vurgulanmaktadır. Gök Türklerin de kımız içtikleri ifade edilmektedir.

Çince’de “lo” kelimesine dikkat çekilmektedir. Bunun bir içki olduğu ve beygir lo’sunun kımız olduğu anlaşılmaktadır. Genel olarak “lo” yoğurt da olabilir. Lo, eski bir Türk içkisidir. Lo, koyun ve inek sütünden de yapılabilmektedir. Geyik sütünden de lo’nun yapıldığı bilinmektedir. Asıl değerli “lo” kısrak sütünden yapılandır. “At sütü” ya da “at lo’su” kımızı ifade etmektedir. Kımız diğer “lo”lardan “Tunğ” veya “Tunğo” adıyla ayırt edilmektedir.

Grek kaynaklarında da kımız içen topluluklardan söz edilmektedir. İlk olarak Homeros, “kısrak sağan” ve “sütle beslenen” tabirlerini kullanıyor. Hippomolgos, “kısrak sağan” ve laktofagos, “sütle beslenen” tabirlerinin İskitler için kullanıldığına işaret ediliyor ve sağılan sütün, kımızla yakından ilişkili olduğu belirtiliyor. Strabon da Homeros tarafından belirtilen topluluğun göçervlerde yaşayan, besledikleri sürülerin süt ve peynirinden yararlanan İskitler olduğuna dikkat çekmektedir.

Herodotos, İskitlerin içkileri olan sütün kısrak sütü, yani kımız olduğunu ifade etmektedir. Hippokrates de İskitlerin konargöçer olarak yaşadıklarını, pişmiş etle beslendiklerini, kısrak sütü içip, bu sütten bir çeşit “Hippacae” denilen peynir yaptıklarını belirtmektedir. Strabon da İskitlerin arabalarda yaşadıklarını, sürüleriyle geçimlerini sağladıklarını, peynir ve süt ürettiklerini ve kısrak sütünden yapılma peynir yediklerini söylemektedir . Buradan geleneğe uygun olarak kısrak sütünden kımız yapıldığı anlaşılmaktadır.

Kımızın İskit, Hun ve Gök Türklerden başka Türk topluluklarında da içki olarak kullanıldığı bilinmektedir. Kımız, Özbekler, Yakutlar, Buryatlar, Moğollar tarafından kullanılmıştır. Avrasya bozkır kuşağında geniş sahalarda konargöçerler tarafından kımız içilmesi yaygınlık kazanmıştır. Özellikle kısrakların çok süt verdikleri yaz mevsiminde kımız çok içilmiştir . Aynı gelenek bozkır coğrafyasında günümüzde devam etmektedir. Kazaklar, Kırgızlar, Hakaslar, Tuvalılar, Yakutlar tarafından kımız içilmektedir. Türk kültür çevresine yakın olan Moğollarda da kımız içme geleneği mevcuttur.

Avatar

Leave a reply