Temuçin’den Cengiz Han’a Uzanan Süreç

0
639

Cengiz Han’ın babası Yesügey ikinci eşi ve Cengiz’in annesi olacak Hö’elun’u bir av sırasında, Merkitlerden kaçırdı. Yesügey, Tatarlara karşı savaşırken Hö’elun’un bir oğlu oldu. Bazı Lama efsanelerine göre, bu çocuk sağ elinde bir kan pıhtısı tutuyordu. Cengiz doğunca Yesügey Tatarlara karşı yaptığı bir seferden dönüyordu. Yesügey’in esirlerinden birisinin adı Temuçin’di ve eski Türk-Moğol geleneklerine göre yeni doğan çocuklara yeni tutsakların adı verilirdi. Bu yüzden çocuğa Temuçin adı verildi. 1
Asıl adı Temuçin’di. Anlamı ise en ince çelik demekti. Doğduğu zaman babası orada değildi. Kabilenin Temuçin isimli bir düşmana karşı bir yağma seferini idare ediyordu. Gerek çadırda, gerekse savaş meydanında, herşey yolunda gitti. Düşman esir edildi ve baba döndüğü zaman, oğluna esirin adını verdi. 2
Temuçin Onnon Irmağı’nın kıyısında 1162 yılında doğmuştur.Temuçin isminin anlamını tengiz kelimesine yani deniz kelimesinede bağlayanlar vardır. Temuçin’in babası Yesügey Bahadır Kıyat kabilesinin reisiydi. Yesügey’in Temuçin’den başka üç oğlu ve bir kızı doğmuştur.

Brooklyn müzesindeki Cengiz Han'ın tasviri

Brooklyn müzesindeki Cengiz Han’ın tasviri

Temuçin balık avlayarak, koyunlarla ve atlarla çobanlık yaparak, soğukla ve rüzgarla mücadele ederek, yazın kızgın çöl ateşiyle kavrularak büyüyordu. Yaşıtlarından farklı ve bambaşka biri olmaya başlamıştı. İnce yapılı olmasına rağmen, üstüne güreşen yoktu. Bir yayı oldukça iyi gerebiliyordu. Okçulukta kardeşi Kassar daha başarılıydı ama Kassar, ağabeysinin gücünden korkuyordu. 3

Temuçin çocukluğunu, tüm Moğol çocukları gibi, genç yaşta ata binerek ve oklarla kuş avlayarak geçirdi. Kış aylarında donmuş Onnon Irmağı’nda oynardı. Camuka adında samimi bir arkadaşı vardı. Temuçin ile Camuka kan kardeşi bile oldular. 4

Bozkırda çocukluk yıllarını neredeyse herkes aynı yaşar. Atlar bozkır için önemlidir ve çocuklar ufak yaşlarda atlara binmeye başlarlar. Bu dönemlerde yavaş yavaş kişinin davranışları oluşmaya başlar. Temuçin’de her bozkır genci gibi ata binmiş, av hayvanlarını avlamıştır. Belki de çocukken yaptıkları onun hayatında dönüm noktası olan şeylerin başlangıcı olmuştur.

Temuçin sekiz yaşına gelince Yesügey onu evlendirmek istedi. Moğolların genç yaşta evlenme adetleri vardı. Soylu aileler için bu evlilikler ittifak kurma ve ailenin şan ve şöhretini artırma yöntemleriydi. Oğlunu karısının da kabilesi olan Unggiradlar’dan bir kız ile evlendirmek istedi ve onu orada damat olarak bıraktı. Bu evlilik Unggiradlar ile ittifak kurmak anlamına geliyordu. Unggiradlar, Moğol kavimlerinin arasında bozkırlarda egemenlik mücadelesinin önemli bir unsuruydu. 5

Aslında bu tür evlilikler bütün dünyada politik evlilikler olmuştur. Yüksek ihtimalle Yesügey karısını kaçırdığı kabile ile barışmak istediği için Temuçin’e buradan eş şeçmek istemiştir. Böylelikle Yesügey yırtıcı bozkırda kendi kabilesini be evlilik yoluyla güçlendirmiştir.

Yesügey evine dönerken birkaç Tatar ile karşılaştı ve onları tanımadan, kendilerinden su istemek gafletinde bulundu. Buna karşılık eski düşmanlarını tanıyan Tatarlar, Yesügey’e etkisini sonradan gösterecek bir zehir içirdiler. Yesügey ailesinin yanına vardığında ölmek üzereydi. Son arzularını bildirmek için dost bir kavim olan Kong-Hotanlar’dan Münglik’i yanına çağırdı. Ona Tatarlar tarafından zehirlendiğini, yakında öleceğinden ailesine sahip çıkmasını istedi. Konggirat kabilesinden Day-Seçen’in yanında getirilmesini istedi. Ancak kısa bir süre sonra 1165’te öldü. 6

Birkaç gün sonra bir Moğol dörtnala gelerek düşmanlarının çadırında bir gece geçiren Yesügey’in zehirlendiğini, ölüm halinde yattığını ve Temuçin’i istediğini haber verdi. On üç yaşındaki çocuk atını orduya yani kabilenin çadırlar şehrine kadar, bütün hızıyla sürdü. Fakat babasını ölü buldu. 7

Babasının ölümünden sonra Temuçin’i çok zor bir hayat bekliyordur. Han olana kadar çok mücadelelere girişecek olan Temuçin’in ilerideki uygulayacak olacağı davranışlar bu dönemde de zemin oluşturacaktır.

Tayçiut kavminin ileri gelenlerinden Targutay-Kırıltuk, yeni bir güç olarak yetişen Moğolları sindirmek istiyordu. Targutay Moğol karargahına baskın düzenleyince, anne ve çocuklar ormana gizlendiler. Tayçiutlar sadece Temuçin’i istediklerini belirttiler. Bunun üstüne ailesi Temuçin’in ata binip kaçmasını sağladılar. Temuçin ormanda dokuz gün kaldıktan sonra, açlığa dayanamayarak çıktı ve esir alındı.Tayçiutlar Temuçin’i mahkum ettiler ve boynuna bukağı taktılar. 8

Tayçiutlar bir bayram gecesi eğlenirken,Temuçin, gecenin karanlığında, gardiyanın başına bir darbe indirdi ve Onnon Nehri’nde saklandı. Orada kendisini bulan Süldüslü Sorkan-Şira kendisini ele vermedi. Sorkan çocuklarının üstüne Temuçin’in boundurluğunu kırıp yaktı. Tayçiutlar, Temuçin’i bulamayınca, Sorkan’ın çadırına geldiler. Sokran Temuçin’i yün dolu bir arabada sakladı ve Tayçiutlar’ı yanılttı. Sorkan Tayçiutlar’a bir insanın bu kadar uzun süre sıcakta yün dolu bir arabada kalamayacağını söyledi. Temuçin’in böylece yakalanma tehlikesinden kurtaran Sorkan, arkasından ona at, yay ve ok vererek hemen kaçmasını sağladı. 9

Büyük olasılıkla Sorkan Temuçin’in kim olduğunu tanıyordu ve ona bu yüzden yardım etmiştir.

Temuçin’in esaretten kurtulmasından bir süre sonra yağmacılar Temuçin’in ailesinin karargahında bulunan dokuz atı çalıp götürdüler. Kardeşlerini yanına almadan yağmacıların peşine düştü ve atlarını geri getirdi. Temuçin yolda Borçu adında ir delikanlıya rastladı ve ondan yardım gördü. Temuçin Borçu’yu yardımları için ödüllendirmek istedi, ancak Borçu hiçbir atı kabul etmedi ve verdiği tüm hizmetleri herhangi bir karşılık için vermediğini söyledi. Bu olay Cengiz ile Borçu arasında ömür boyu sürecek bir dostluğun başlangıcı oldu. 10

Borçu Temuçin ile tanışmasından sonra ileride Cengiz Han olacak Temuçin’in ordusunda önemli mevkilerde görev yapacaktır.

Temuçin on altı yaşına gelince, babasının Unggirad Klanında bıraktığı nişanlısını almaya gitti ve onu evine getirdi. Temuçin bu evliliği gerçekleştirmekle, Moğol adetlerine uyarak kavimler arasındaki bağları güçlendiriyordu. 11

Babasını kaybeden ve kabilesinin reisi olan Temuçin bu evlilikle kendine bozkırdan bir kabile kazanmıştır.

Düğünden sonra, zor zamanlarında yardım istemediği Tuğrul Han ile görüşmenin zamanı geldiğini düşündü. Yanına genç kahramanlarını ve samur kürkünden bir hediye alarak, 1175’te Tula’ya gitti ve baba gördüğü Tuğrul Han’ı ziyaret etti. Hristiyan Türkler’in lideri olan Tuğrul Han, baba dostunun oğlu Temuçin’i iyi karşıladı ve yine kendisinden yardım talep etmeyen Temuçin’e gerektiğinde oğlu sayılan Temuçin’e yardım etmesinin görev olduğunu hatırlattı. Tuğrul Han ‘’Kara samur kürküne karşılık, senin dağılmış olan ulusunu tekrar birleştirmen için sana yardım edeyim’’ dedi. 12

Aynı zamanda babasının andası olan Tuğrul Han’da himaye görmek Temuçin için ileride kuracağı büyük imparatorluğunun temelini atma fırsatı getirmişti. Temuçin’de bu fırsatı en iyi şekilde değerlendirmiştir.

1211 moğol- çin savaşı

Hiç beklenmedik bir anda Tokta Bey(Toktoga-beki) önderliğinde ki Merkitler gelip Moğol kampına baskın düzenlediler. Çetin Savaşçıydılar ve Hö’elun’un on sekiz yıl önce Yesügey tarafından kaçırılmasını unutmamışlardır. Gece vakti baskın vermişler ve ellerindeki alevli meşaleleri Temuçin’in obasındaki çadırlara atmışlardı. Temuçin bu ani saldırıdan zor kurtulabildi. Borçu ve Celme ile birlikte Burhan Kaldun dağlarındaki ormana sığındı. Ama karısı Merkitler eline esir düşmüştü. Hö’elun’a karşı Börte’yi kaçırmışlar ve intikamlarını almışlardı. 13

Temuçin bu saldırıyı hiç beklemiyordu fakat Merkitler Yesügey’in kaçırdığı Hö’elun’un intikamını fena bir şekilde almışlardı. Bu olay bozkırda avaş demeki. Fakat Moğollar kadın için savaşmazlardı ama Temuçin’in eşine ne kadar çok önem verdiği buradan anlaşılır.

Temuçin karısını kaçıranlara karşı Cacirat kabilesinin kendi yaşındaki şefi Camuka Seçen’den ve Tuğrul Han’dan yardım istedi. Tuğrul Han ‘’Bütün Merkitleri yok etmek gerekse dahi, karın Börte’yi kurtaracağım’’ dedi. Temuçin kardeşleri Kassar ve Belgutay’ı Camuka’ya gönderdi. Olanları ve Tuğrul Han’ın söylediklerini anlattılar. Üçü bir olup gece saldırganların köylerine hücum ettiler. Bu saldırı esnasında kargaşalık yaşanırken Temuçin karısını adını seslendi. Birden Börte ortaya çıktı ve Temuçin’in atının özengisine yapıştı. Temuçin, karısını bulmuştu. Börte , bir erkek çocuk dünyaya getirdi. Adını Cuci koydular. Temuçin oğluna hep şüpheyle yaklaştı. Bu çocuğun kendisinden olduğuna pek emin değildi. 14

Bu seferle Temuçin dostlarına ne kadar güveneceğini anlamıştır. Dostları sayesinde eşini Merkitler’den kurtarmıştır. Bu esnada doğan Cuci ise ileride göreceğimiz Altınorda Devleti’nin kurucusu olan Batu Han’ın babasıdır.
Temuçin ile Camuka kan kardeşi olmuşlar ve birlikte yaşamaya başlamışlar. Ancak otlak meralarında bir anlaşmazlığa düşünce Temuçin ile Camuka’nın arası açıldı. Temuçin’in yanına gelmek, onun savaçısı olmak gittikçe yaygınlaştı. Camuka’dan ayrılıp göç eden Temuçin’in etrafı kalabalıklaşıyor ve Moğol kabilelerinin seçkinleri kendisine katılıyordu. Temuçin bir çok boyları etrafına toplamayı becermişti. Tarafları gittikçe artan Temuçin, artık ülkenin önemli bir bölümüne hakim olmuştu. 15

Moğolların en geniş sınırları

Moğolların en geniş sınırları

Otlak kavgası aslında bu mücadelenin görünen tarafıdır. Bu mücadelenin görünmeyen tarafı ise Han olma mücadelesidir. Anda olan iki güçlü ve nüfuzlu Han adayı arasında fitillenen ve sonralarından savaşlara neden olacak ilk mücadele burada başlamıştır. Bu mücadelede Temuçin’in kazanma olasılığı daha ağır basacaktır. Çünkü etrafı kalabalıklaşmıştır. Bozkır kavimlerinde asker sayısı ve nüfuz alanı çok önemlidir.

Temuçin’in adamlarından Altan Kuçar ve Seçe Beki’de, Temuçin’e seslenerek:’’Biz,seni han yapmak istiyoruz Temuçin’’ dediler. ‘’Sen han olursan biz düşmanlara karşı öncü olarak yürürüz. Harika savaş atları ve genç kadınları ele geçirdiğimizde hepsini sana getirireceğiz. Emirlerine itaatsizlikte bulunur veya sana zararımız dokunursa, bizi vahşi ıssız yerlerde ölüme terket’’ dediler. Bu sözlerden sonra Temuçin’e Han ünvanı verildi. 1189’da yapılan bu resmi seçim, Temuçin’i resmen Moğolların hakanı yapıyordu. Temuçin Moğol tarihinde ilk kez disiplinli bir teşkilat oluşturdu ve kabilelere bir tek kuvvet halinde toplanmayı kabul ettirdi. 16

Temuçin bu seçimle istediğine ulaşmış oldu. Han olarak bütün Moğol kabilelerini bir araya toplamak hayal değil gerçek olmuş oldu.

  1. DİNÇ, İhsan, Cengiz Han, Kastaş Yayınevi, İstanbul 2002, S.21.
  2. LAMB, Harold, Moğolların Efendisi Cengiz Han, Tutku Yayınevi, Ankara 2011, S.15.
  3. ERALTAY, Göksagun, Cengiz Han Savaşçıların Efendisi, Karakutu Yayınevi, İstanbul 2005, S.19.
  4. DİNÇ, İhsan, Cengiz Han, Kastaş Yayınevi, İstanbul 2002, S.22.
  5. Age, S.22
  6. Age, S.22-23.
  7. LAMB, Harold, Moğolların Efendisi Cengiz Han, Tutku Yayınevi, Ankara 2011, S.19.
  8. DİNÇ, İhsan, Cengiz Han, Kastaş Yayınevi, İstanbul 2002, S.24.
  9. Age, S.25.
  10. Age, S.26.
  11. Age, S.27-28.
  12. ERALTAY, Göksagun, Cengiz Han Savaşçıların Efendisi, Karakutu Yayınevi, İstanbul 2005, S.31.
  13. Age, S.31-31.
  14. Age,S.32-33
  15. ERALTAY, Göksagun, Cengiz Han Savaşçıların Efendisi, Karakutu Yayınevi, İstanbul 2005, S.34-35
  16. Age, S.40
Cihan Yalvar

Leave a reply

Daha Fazla Oku