SEKİZİNCİ KIRIM HANI II. İSLAM GİRAY HAN (1584-1588)

0
227

Kırım Tatar Süvarisi.jpg İslam Giray Han babasının hanlığı zamanında İstanbul’a rehin olarak gönderilmiş ve ilk zamanlarda gözde iken Osmanlı padişahı III. Murad zamanında kardeşi II. Mehmed Giray’ın etkisiyle gözden uzak olmak için Konya’da ikamete mecbur edilmişti.1

İslam Giray kardeşi Derviş Giray ile beraber Divân’da vezirlere takdim edildi ve Sultan ona, bir beylerbeyi gibi kılıç ve at ile altın kakmalı yazıları olan parlak kırmızı renkte bir sancak verdi. Denizin Osmanlı donanması için sakin ve elverişli olduğu ve limanların boşaltıldığı Hızır ya da Aziz George yani 6 Mayıs Hıdırellez günü, vezirler yeni hana ve onu götürecek olan Kaptanpaşa’ya Barbaros Hayreddin Paşa’nın İstanbul Boğazı’ndan bakıldığında görünen Beşiktaş’ta ki türbesine kadar eşlik ettiler. Orada verilen bir ziyafetin ardından gece yarısından sonra denize yelken açıldı.2

İslam Giray Han Kırım tahtına oturduktan sonra, eski Kalgay Alp Giray’ı yeni kalgay, oğlu Mübarek Giray’ı da Nureddin yaptı. Hanlığın zayıflaması hakimiyet ifadesi olan Cuma hutbelerinde de ifadesini buldu. II. İslam Giray Han’dan itibaren hutbelerde halife sıfatıyla padişahların isminin önce okunması esası getirildi.3

İslam Giray Han’ın Osman Paşa tarafından tahta geçirilmesinden kısa süre sonra İstanbul’a şöyle bir haber geldi; Nureddin konumundaki II. Saadet Giray, babası II. Mehmed Giray’ın Nogay bozkırlarına kaçarken yakalanıp Alp Giray tarafından boğularak öldürülmesinin ardından, on bin Nogay ile Bahçesaray’ı basarak yakıp yıkmış ve II. İslam Giray Han’ı kaçmak zorunda bırakmıştı. Han kendisini yaralı olarak güçlükle kurtarabilmişti. Bu haberi alan Osman Paşa ve Kaptan-ı Derya Uluç Ali Paşa ocak ayında Karadeniz’e çıkma emri almışlardı. Ordunun çekirdeği olan kuvvetler, on bin yeniçeri, altı bin sipahi ve bin çavuştu. Veziriazam Serdar’a Kırım’a kadar eşlik etmekle emrolundular. Donanma ve ordu Sinop kıyısında karaya yanaştı ve kışı bu şehir ile Kastamonu’da geçirdiler.4

Bu esnada başlangıçta Kırım’da, Bahçesaray’dan Kefe’ye kaçmış olan II. İslam Giray, kardeşi Alp Giray’ın yardımıyla, tahtı gasp eden II. Saadet Giray’ı Kefe’de ki Endal yaylasından çıkarıp bozkırlara göndermeyi başardı. Böylece Osmanlı ordusunun yardımına ihtiyacı kalmadı ve onların da baharla birlikte yürüyüş yönlerini İran üzerine çevirmeleri mümkün oldu.5

Osmanlı Devleti ve Kırım Hanlığı.pngİsmail Hakkı Uzunçarşılı ise bu isyanı şöyle anlatır; II. Mehmed Giray’ın katlinden üç ay sonra oğlu Saadet Giray babasının intikamını almak üzere sığınmış olduğu Nogay’ların yardımlarıyla 1584 yılında ansızın Bahçesaray’a yani Kırım hanlarının payitahtına hücum ederek II. İslam Giray’ı Kefe’ye kaçırdı. Kırım hanı olayı İstanbul’a bildirerek yardım istedi ve aldığı kuvvet ile yeğenini mağlup etti; Saadet Giray ikinci defa saldırmışsa da başarılı olamayarak Volga taraflarına çekildi.6

Saadet Giray isyanını Yücel Öztürk makalesinde şöyle anlatır; Yeni Han, hanlığının dördüncü ayında Saadet Giray’ın isyanı ile karşılaştı. Saadet Giray, Nogaylardan oluşan bir ordunun başında Bahçesaray’ı kuşaratak burayı zabtetti. Firar eden II. İslam Giray Osmanlı Devleti’nin hakimiyetinde bulunan sancak olan Kefe’ye sığındı. Saadet Giray’ın Kefe’yi kuşatması ile başlayan kanlı çatışmalar, İstanbul’da telaş uyandırdı. Bu kanlı çatışmalara müdahele etmek için II. İslam Giray’ı hanlık tahtına çıkartan Özdemiroğlu Osman Paşa tayin edildi. Osmanlı kuvvetlerinin Kırım’a varmasından önce II. İslam Giray Kefe beyi ve civarındaki Osmanlı kuvvetlerinin yardımı ile Saadet Giray’ı mağlup etti. Saadet Giray tekrar Nogaylar arasına karıştı.7

Bu isyan esnasında Nogaylar ayrıca 1584 yılında Besarabya ile Moldova’yı da yağmaladılar. Bu yüzden II. İslam Giray Han’a, yağmaya maruz kalanların mal ve mülklerinin geri iade edilmesine yardım etmesi için Besarabya üzerine yürümesi emri verildi.8

İslam Giray’a karşı yapılan bu mücadele sonunda diğer kardeş Murat Giray’ın Çar’ın emrine girmiş, Nogaylar ve Kozaklardan topladığı güçler ile Rusya yanlısı hareketlerine devam etmiştir. Yeni Çar Feodor, Murat Giray’ı iki voyvoda eşliğinde elinde bir berat ile İdil bölgesine gönderdi. Murat Giray, kendisini Yayık, Volga, Don ve Terek hakimi sayıyor, II. İslam Giray’a gönderdiği habercilerle bununla övünüyordu. Rusya onun vasıtasıyla II. İslam Giray Han’ı Lehistan üzerine baskı yapmaya zorladı ve bunda da etkili oldu. Semin II. Mehmed Giray’ın Rusya üzerine kurmak istediği baskı, şimdi Rusya tarafından Kırım Hanlığı üzerinde görülmekteydi. Murat Giray, 1587 yılında İslam Giray’la yazışmasında onu Lehistan üzerine akınlar yapmaya ikna etme çabasındaydı. Bu çabalar etkili de olmuştur. Kırım Hanlığı’na bağlı Nogaylar, 1587 yılında Ukrayna üzerine yaptıkları akınlarla çok sayıda esir elde ettiler.9

Kırım Hanlığı Parası.jpg

Murad Giray, hamiisi Rusya sayesinde II. İslam Giray’ın üzerine yürümeyi sabırsızlıkla beklemiş, fakat bu amacına ulaşamamıştır. Çünkü, bu dönemde Rusya Kırım Hanlığı’nı Polonya ile ittifaka itecek aşırı davranışlardan kaçınıyor, onu sadece kendisine zarar vereceği bir çizgide tutmaya çalışıyordu.10

İslam Giray, gücünün doruğundayken Bender’de tahmin edilebileceği gibi zehirlenme nedeniyle vefat etti ve Akkirman’da ki Büyük Camii’nin kenarına 1588 yılında defnedildi. Tahtın varisi olma hakkı Kalgay Alp Giray’da idi. Fakat İstanbul tarafından hanlık, onun genç kardeşi Bora II. Gazi Giray’a verildi. Bora II. Gazi Giray 1581 yılında ki İran seferinde esir düşmüş, yedi yıllık bir esaret sonrası kaçıp, Erzurum’da ki Osmanlı karargahına ulaşmış ve oradan da İstanbul’a gelmiştir.11

Kırım Tatar Bayrağı- Tarak Tamga.jpg Ömrünün çoğunu İstanbul’da geçirmiş olan II. İslam Giray uzak görüşlü, ince düşünceli tedbirli bir kişi olup yeğeninin iki isyanı hariç olarak dört sene süren hanlığını sessizce idare etmiştir.12

İslam Giray Han’ın kısa süren Hanlığı zamanında Kırım’da iç düzen bir türlü temin edilemedi. I. Devlet Giray Han’ın ölümünden sonra ortaya çıkan iç mücadeleler devam edip gitti ve hanlık sarsılarak siyasi hakimiyetini kaybetmek noktasına kadar geldi. Bu durum II. İslam Giray Han’ın ölümüne, yani 1588 yılına kadar devam etti. Han’ın vefatı üzerine, Kırım Hanlarının her bakımdan kudretlisi ve dirayetlisi olan dokuzuncu Kırım Hanı II. Bora Gazi Giray geçti.13

  1. İsmail Hakkı Uzunçarşılı , Büyük Osmanlı Tarihi , Türk Tarih Kurumu Basımevi , C. III , Bölüm II , Ankara 1995 , s.4.
  2. Joseph Von Hammer , Kırım Hanlığı Tarihi , Çev: Seyfi Say , İnsan Yayınları , İstanbul 2013 , s.50.
  3. Yücel Öztürk ,‘’Kırım Hanlığı’’, Türkler Ansiklopedisi , ed. Hasan Celal Güzel, Prof. Dr. Kemal Çiçek, Prof. Dr. Salim Koca , C.VIII.. , s.492.
  4. Hammer, a.g.e., s. 51-52.
  5. Hammer, a.g.e., s. 52.
  6. Uzunçarşılı, a.g.e. , s.4-5.
  7. Öztürk,a.g.m.,s. 492.
  8. Hammer, a.g.e., s. 53.
  9. Öztürk , a.g.m., s. 493.
  10. Öztürk , a.g.m., s. 493.
  11. Hammer, a.g.e., s. 54.
  12. Uzunçarşılı, a.g.e. , s. 5.
  13. Akdes Nimet Kurat , IV-XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri , Murat Kitabevi Yayınları , Ankara 1992 , s. 245 .
Cihan Yalvar

Leave a reply

Daha Fazla Oku