Saha Halkının Kamlığı

0
153

Kamlık (Şamanlık), Lena Irmağı’nın orta havzasında Taş devrinden beri var olan Fetişizm, Totemizm, Büyücülük gibi arkaik kültleri ihtiva eden geleneksel Saha dinidir. Kadın-şamanın eski bir mezarlığın Saha’da Neolitik döneme kadar indiği tespit edilmiştir. Sahaların Türk atalarının Sibirya yerlileriyle ilk temasları güneydeki ana yurtlarında başlamıştır. Bu yüzden Sahaların Kamlığı uzun ve oldukça karmaşık bir tarihe sahiptir. Kamlık dini, dünyadaki bütün küresel ve millî dinlerin kabul ettiği ortak ilkelere uymaktadır. Saha halkı ruh ile tanrılar ve kült görevlilerinden oluşan kast ve kamlara inanan halk kitlesinden meydana gelmekteydi.

Sahaların dininin temelinde Doğa kültü, ruh ve tanrılar tarafından simgelenen ve sınırları çizilen aile ocağı, ev ve öz yurduna yönelik sevgi yatmaktadır. Manevi uyuma yönelik gayret diğer dinî öğretilere karşı sergilenen hayran bırakan hoşgörü esaslı yaklaşım yoluyla dışa vurulmaktadır. Kamlık gelişmiş atalar kültü sayesinde varlığını sürdürmektedir. Kam (şaman) yaşadığı toplumdaki insanlar ile diğer dünyaların ruhları arasında bir çeşit kutsi aracılık yapan kimsedir. Boy ruhlarının bir kimsenin dokuzuncu kuşağına kadar koruyabildikleri bilinmektedir. Atalar kültü, animizm, fetişizm, totemizmin çeşitli biçimlerine bürünerek doğanın canlı bir varlık olarak algılanmasında önemli bir katkıda bulunmuştur. Yalnızca boy varlığının devam ettirilmesi var oluş nedenini anlamlaştırmaktadır. İşte bu biçimde dinin ikinci değeri olan ve doğanın önemli bir katmanını meydana getiren insan kültü ortaya çıkmaktadır.

Dünya ağacı tarafından birleştirilen üç dünyadan oluşan evren vardır. Saha halkı üst ve alt dünya sakinlerinin hayvancılıkla uğraştıklarına inanmaktaydı. Gökyüzündeki yaratıcılar atlar bulundururken, alt dünya sakinleri yalnızca sığırlara sahipti. G.F.Miller’e göre üst dünya tanrıları aşağıdaki üç kategoride toplanmaktaydı: “göksel”, “havasal” ve “dünyasal”. En üst tanrılar olarak Yürüng Ayıı (Aydın Yaratıcı), Aar Toyon (Kutsal Efendi) ve Süge Toyon (Balta Efendi) kabul edilmekteydi. Orta düzey tanrıları ise Homporun Hotoy (Sahaların ortak totemi olan kartal), Cesugey Toyon (atçılık ve avcılık tanrısı), Horo Tangara (kartal) ve Kübe Hotun (Süge Toyon veya Yürüng Ayıı eşi) idi. Bunların haricinde Uluu Toyon (Ulu Efendi) başkanlığında üst dünyanın kötülük tanrıları olan abasılar vardı. Saha dininde tangara (gökyüzü, tanrı), ayıı (yaratıcı), iççi (ruh, iye), abası (şeytan), yüör (ölü kimsenin ruhu) gibi kavramlar mevcuttur. İççi sözcüğü eski Türkçedeki idi (ruh, tanrı) ve ortak Türkçedeki ieye, iye, iya (sahip, iye) sözcüğüyle akraba ilişki içerisinde (Sahacadaki iye “ana” sözcüğüyle karşılaştırınız) bulunmaktadır. Herhalde ayıı kavramı Özbekçedeki aya (ana) sözcüğüyle de bağlıdır. Bu nedenle, yer ve su ruhları (sir-uu iççite) kadınlar olarak algılanmaktaydı. Ayıı yaratıcılarının içinde kamlar Saha halkının ilk ataları olan Onogoy Baya ve Elley Bootur’u da dahil etmekteydi.

İnsanın üç ruhu vardı. Bunlar: iye-kut (kut ana), salgın kut (hava kut), büör kut (toprak kut). Kutların verilmesiyle Yürüng Ayıı ile tanrıça Ayıısıt uğraşmaktaydı. Saha Şamanları “üst” ve “alt” kamlar olarak iki kategoriye ayrılmaktayken büyük kamlar ise iki “köke” birden sahip olabilmekteydi. Onlar da zayıf, orta ve üstün derecede güç sahibi kamlar olarak aralarında kümelere ayrılmaktaydı. Kadın kam olan udaganların erkek şamanlar olan oyunlardan çok daha güçlü oldukları kabul edilmekteydi. Bir bütün olarak kamlar, büyücü, rahip, emci, şarkıcı, ozan, önder ve asker gibi kişiliklerin hepsini de barındırmaktaydı. En tanınmış kamlar büyük yerleşim yerleri olan ulusların başına geçmekteydi. Şamanların sahip olduğu statünün yüksekliği, kamların toplumun içerisinde tarihsel süreçte yer alan kırılma noktalarında çoğu kez toplumun manevi önderleri olduklarından kaynaklanmaktadır. Örneğin, XVII.yy’ın başında Rus Kazaklarına karşı gerçekleşen ayaklanmaların önde gelenleri arasında Şamanların da yer aldığı anılmıştır. 1920’lilerin İç Savaşı esnasında komünistler Saha ülkesi nüfusunun yüzde 80’inin Şamanların (Kamlar) güçlü etkisinde bulunduğu kanısındaydı. Günümüzde ise Saha Kamlığı geleneksel halk tıbbında kendine özgü yerini sağlam bir biçimde almış durumdadır.

Valeriy VASİLYEV

Doç. Dr., Saha Cumhuriyeti Bilimler Akademisi Humaniter Araştırmalar Enstitüsü.

Rusçadan Çeviren: Timur B. DÄVLETOV.

Avatar

Leave a reply