İldenizliler (Azerbaycan Atabeyleri)

0
392

Azerbaycan’da, Irak Selçukluları Devletine tâbi olarak kurulan Atabeyler sülalesi (1141-1225). Sülaleye, kurucusunun adıyla İldenizliler denildiği gibi, Azerbaycan Atabeyleri de denilmektedir

Kıpçak Türklerinden olan Şemseddin İldeniz, Irak Selçuklu Sultanı Mesud (1134-1152), Karabağ (Arran) valisiyken Gürcülere karşı başarılı savaşlar yaptı. Sultan da onu, kardeşi ve selefi Sultan İkinci Tuğrul’un (1132-1134) dul hanımı Mü’mine Hâtun ile evlendirdi. İldeniz, Sultan Mesud’un ölümüyle çıkan taht kavgalarına karıştı. Üvey oğlu Arslan-Şah’ı tahta oturttu (1161). Kendisi de atabey unvanıyla hakimiyeti ele geçirdi.

İldeniz’in ölümü üzerine, yerine oğlu Nusreddin Cihân Pehlivan, atabey oldu (1175). Arslan-Şah’ın sultanlığı sembolik olarak devam etti. Cihân Pehlivan, Arslan-Şah’ın ölümü üzerine, oğlu Üçüncü Tuğrul’u tahta geçirdi. Fars, Huzistan, Musul, Ahlat ve Erzurum’da Sultan Üçüncü Tuğrul adına hutbe okundu. Atabey Pehlivan, Selâhaddin Eyyûbî karşısında, Musul hakimiyetini elinden çıkardı. Cihân Pehlivan’ın ölümü üzerine, kardeşi Kızıl Arslan, atabey oldu. Kızıl Arslan, Sultan Üçüncü Tuğrul’a karşı mücadele etti.

Hatta bir ara Üçüncü Tuğrul’u haps ve kendi sultanlığını da ilan etti. Fakat 1191 yılında öldürüldü. Yerine Cihân Pehlivan’ın oğlu Kutlug İnanç, atabey oldu. Kardeşi Ebû Bekr ile Sultan Tuğrul’a karşı yaptığı saltanat mücadelesini, Harezmşah Tekiş’in yardımı ile kazandı. Tuğrul’u bertaraf etti. Irak Selçuklu Devletinin yıkılmasından (1194) sonra, Harezmşah Tekiş, Kutluğ İnanç’ı, Cibâl valisi tayin etti. Fakat Abbasî halîfesi Nasır’la işbirliği yaparak, Harezmşah yönetimindeki Hemedan’a saldırdı (1195). Ancak, bir sene sonra Harezmşahlılar tarafından öldürüldü. Yerine, kardeşi Ebû Bekr geçti. Kardeşi Özbek’le birlikte Harezmşahlılara ve Gürcülere karşı mücadele etti. Meraga’yı aldıktan sonra öldü (1210). Yerine geçen kardeşi Özbek, Harezmşah Sultanı Muhammed’e tâbi oldu. Moğollar, Tebriz surları önünde görünmeleri üzerine, fidye vererek kurtuldu (1221).

Moğolların ikinci gelişinde Özbek, şehri terk etti. Halk, fidye vererek Moğollarla anlaştı (1222). Özbek, Harezmşahlılara yenildi (1223). Moğollara, 1224’te ağır bir haraç daha verdi. Harezmşahlı esirleri de Moğollara teslim etti. Celâleddin Harezmşah’a karşı Gürcülerle işbirliği yaptı. Harezmşah da gelip Tebriz’i aldı (1225). Özbek, Nahcivan civarındaki Alıncak Kalesinde öldü. Yerine sağır ve dilsiz olan oğlu Kızıl Arslan Hâmuş geçti. Hâmuş, Celâleddin Harezmşah’a giderek itaatini bildirdi (1228). Alamut Seferine katıldı. Bu seferden bir ay kadar sonra Kızıl Arslan’ın ölümüyle, hanedan sona erdi.

İldenizlilerin saray çevresinde, Nizâmî, Şirvânlı Hâkânî, Şirvanlı Felekî ve Kıvâmî gibi şairler yetişti. Atabey İldeniz, Hemedan’da türbe ve medrese yaptırdı. Ebû Bekr, âlimleri severdi. Camii ve medrese inşa ettirdi. Atabey Özbek, Tebriz’de bir köşk yaptırmıştı. Mü’mine Hâtun adına Nahcivan’da inşa edilen türbe, bu hanedana ait mimari eserlerin en güzel örneklerinden biridir.

Avatar

Leave a reply