İÇ ASYA ATLI ÇOBAN GÖÇEBELERİ

0
256

Emel ESİN

İç Asya atlı çoban göçebelerine «yarı-göçebe» adının verilmesine başlıca sebeb, bunların muayyen yazlık ve kışlık yer­ler arasında göç etmeleri ve türbe ile kaleler gibi yapılar inşâ etmeleri idi. Yarı-göçebelerin yapılarının en basîti, otağın, yanî ortasında ocak’ ve tepesinde baca (tügünük) vazifesini gören delikli bir kubbe olan çadırın «kerekü» taklidi idi. Otağın taklidi, ağaçtan ve balçıkdan veya taştan ola­biliyordu; köşeli veya yuvarlak planda bir mesned üzerine kurulmuş bu­lunabiliyordu. Bunun yuvarlak planda olanına Türkçe «teğirmi tam» (de­ğirmi yapı) deniyordu (lev. I d, X VII b ) . Balçık ile tahkim edilmiş otağ şeklinde ağaçdan yapıya, da örülmüş dallardan müteşekkil otağa verilen «kerekü» adı teşmil ediliyordu. Bugünki Altun-yış (Altay) Türkleri otağa benzeyen kütükden yapıya «yurt» demekdedir. Modern arkeologların di­linde otağa benzeyen yapının adı «Türk odası» dır. Böylece otağ, taklidi oda ve her ikisinin merkezinde yer alan ocak arasındaki bağlar belir­mektedir.

Soğuk iklimlerde tabiî şekilde kullanılan ocak, îç Asyada, boy tim­sâli idi ve dînî bir manâ da taşırdı. Doğuda, savaş tanrısı ibâdeti ile il­gili bir mâhiyet alan maden işçiliği âyinleri de, ocak başında yapılıyordu. Ocak tanrısı ve tanrıçasına kurban ve «saçığ» (saçı) ile «tökük» (şarab dökmek) şeklinde hediyeler de arzediliyordu. Ocağın etrafındaki mekânın kosmografik manâ alması, kubbenin göğe teşbihi, dört yön ve kapı eşiği tanrılarına tapılması gibi âdetler, Çin kaynaklarında, kadîm Chou (M.Ö. 1059-249) devrine izâfe edilir. (Chou’ların ekseri boylarının Türk olduğu Eberhard tarafından gösterilmiştir). Fakat otağa benzer yapılan bütün İç Asyada yaygın idi8. Erken Taş devrinde ve daha sonra, Aral gölünün ba­tısından Sibiryaya (lev. I/d ) ve Orta Asyaya, Geç Taş devrinden itibâren
de henüz çinlileşmemiş bulunan ve o devirde İç Asya göçebelerinin Doğu­ daki vatanı olan bugünki Kuzey Çine kadar (lev. X V H /b ), otağa benzer yapılar mevcûddu.

EMEL ESİN, İSLÂMİYETTEN ÖNCEKİ TÜRK KÜLTÜR TÂRİHİ VE İSLÂMA GİRİŞ (TÜRK KÜLTÜRÜ EL-KİTAB I, II, CİLD l/b ’ DEN AYRI BASIM, EDEBİYAT FAKÜLTESİ MATBAASI İSTANBUL 1978, S. 6-7

Avatar

Leave a reply