Yedinci Kırım Hanı II. Mehmed Giray

0
404

1600

I.Devlet Giray Han, 1577 yılında taun hastalığına tutularak altmış yedi yaşında iken vefat etmiştir. Kırım Hanlığı’nın payitahtı olan Bahçesaray’da Han Camiinin kıblesindeki mezarlığa gömülmüştür. I. Devlet Giray Han muhakkak ki Kırım Hanlarının en cesur ve en enerjik Hanlarının başında gelmektedir. Bir çok hayır eseri arasında, Gözleve şehrindeki Büyük Cami ve birçok çeşme vardır . 1

I. Devlet Giray Han vefat edince yerine oğlu Semiz II. Mehmed Giray Kırım hanı olmuş ve kendisine hanlık alameti olarak berat, sancak ve hil’at gönderilerek kardeşi Adil Giray kalgay tayin edilmiştir .2

II. Mehmed Giray Kırım Hanı olduğu sırada İran savaşı nedeniyle Kafkasya’da ki askeri harekata yardım etmesi hakkında Kırım hanına emir verilmişti. II. Mehmed Giray 1579 yılının Temmuz ayında yüz bin kişilik bir kuvvetle bizzat Kırım’dan hareket ederek Şirvan’a gelip Özdemiroğlu Osman Paşa ile görüştükten sonra birlikte Şamahı’ya varmışlar, Aras nehri, Berda ve Gence taraflarına akınlar yapmışlardır .3

II. Mehmed Giray, o sene kış ayını Şirvan’da geçirip ertesi sene yine sefere devam edecek iken Özdemiroğlu ile araları açılarak oğlu Gazi Giray’ı orada bırakıp kendisi Kırım’a dönmüş ve bu hali padişahın gazabını çekmiş ise de bu savaş esnasında bir olumsuzluk çıkmasından çekinerek ses çıkarılmamıştı .4

Serdar Lala Mustafa Paşa’nın vekâleti Özdemiroğlu Osman Paşa’ya bırakarak dönmesi Kırım Hanlığı ve Osmanlı Devleti arasında kriz yaratmış, Semin II. Mehmed Giray daha düşük rütbede bir Osmanlı paşasının emri altına girmeyi konum ve mevkiine uygun bulmamıştı. Oğlu Saadet Giray’ın da babasından sonra Kırım’a dönmesiyle cephede Osmanlı ordusu ile beraber Adil Giray, Gazi Giray ve Mübarek Giray’ lar kalmışlardı . 5

Semin Mehmed Giray’ın hayatına mal olacak geri dönüş hadisesi, zorlu geçen bu savaşlarda Kırım Hanlığı’nın Osmanlı Devleti’ni yalnız bıraktığı şeklinde yorumlanamaz. Semin Mehmed Giray, Osmanlı Devleti vakanüvislerince değerlendirilmesi mümkün olmayan; ancak, milletlerarası güç dengelerinin seyrinden belli olduğu üzere Kırım Hanlığı için öncelikli olan Rus meselesinin peşini bırakmak istemiyor, hanlığın askeri gücünün büyük kısmını Osmanlı emrine verirken, kendisi Rusya ile hesaplaşmak istiyordu. Bundan daha mantıklı bir şey olamazdı. En büyük rakibi Rusya’nın çarlık unvanını taşıdığı bu devrede, Kırım hanının Osmanlı vezirinin altında görülmeye razı olmaması da haklı bir tepkidir . 6

kırım akcası

Kırım akıncı güçleri, Adil Giray, Gazi Giray ve Mübarek Giraylar komutasında savaşın daha ilk anlarında büyük kahramanlıklar göstermiştir. Peçevi, Özdemiroğlu’nun eski Şirvan hakimi Ereş hanla giriştiği şiddetli savaşlarda Semin II. Mehmed Giray’ın Adil Giray, Gazi Giray, Saadet Giray ve Mübarek Giraylarla yetişerek zaferin kazanılmasını sağladığını büyük bir övgü ile belirtir . 7

Özdemiroğlu Osman Paşa, bin türlü zorluklara rağmen Kafkas işlerini başarı ile bitirip Demirkapı ve Şirvan korumasına Cafer Paşa’yı bıraktıktan sonra bir miktar asker ile Kefe yoluyla İstanbul’a gitmek üzere yola çıkmış ve yolu üzerinde karşı gelen Ruslar ile çarpışmıştır. Özdemiroğlu Osman Paşa yanındaki üç bin kişi ile Kefe’ye gelmiştir. Osman Paşa Kefe’de iken kendisine müsaade edilmeyen savaş cephesini terk ederek Kırım’a dönen II. Mehmed Giray’ın katline dair ferman gönderilmiştir. Özdemiroğlu Osman Paşa elindeki kuvvetin azlığına bakarak belki başarılı olamam ve İran sıkıntısından başka ikinci bir sıkıntıya daha neden olurum diyerek bu husustaki sakıncayı arz ettiyse de önceki emir tekrarlandığından harekete geçmeye mecbur kalmıştır .8

images

Bunun üzerine Özdemiroğlu Osman Paşa, II. Mehmed Giray’ın kardeşi ve kalgayı olan Alp Giray’a Kırım hanlığını vererek ona berat göndermiştir; fakat II. Mehmed Giray : ‘’ Ben sikke ve hutbe sahibiyim; beni azle kim muktedirdir ?,, diyerek yüz bin kişilik bir kuvvet ile gelip Osman Paşa’yı Kefe’de kuşatmıştır. İş bu şekli alınca, bu tehlikeli vaziyeti Osman Paşa derhal İstanbul’a bildirerek İstanbul’dan kuvvet ve top istemiştir. Kefe kuşatması otuz yedi gün sürmüş, II. Mehmed Giray tarafından Kefe’ye ulaşan su yolları kesilmiş, Kefe kalesi ve şehri toplar ile dövülmüştür .9

Hammer ise Kefe kuşatmasını şöyle nakleder; Kefe’ye ulaşan Osman Paşa, II. Mehmed Giray’ın görevinden azledildiğini bildirdi, onun yerine o zamana kadar kalgay olan Alp Giray ‘ın geçmesi gerekiyordu. Ancak II. Mehmed Giray bu karara boyun eğmedi. Kırk bin atlı ile Kefe civarını yakıp yıktı. Osmanlı Serdarı olan Özdemiroğlu Osman Paşa’yı Kefe’de kuşattı. Osman Paşa acilen İstanbul’dan yardım istedi; İstanbul’da bu sebep ile toplanan Divan’da, aslen Renegate Ochiali adlı bir İtalyan olan Amiral Uluç Ali Paşa’nın 10 günlük süre içinde Kefe’ye doğru yelken açması kararı alındı .10

Bu olaylar sonucunda Osmanlı kuvvetlerine direnemeyeceğini anlayan Semin II. Mehmed Giray Han, Nogay uruğlarına doğru kaçmaya teşebbüs etti ise de kardeşi Alp Giray tarafından Aralık 1584 yılında yakalanarak öldürüldü . 11

Ünlü Osmanlı tarihçisi İsmail Hakkı Uzunçarşılı ise Kefe kuşatmasının gelişimini ve II. Mehmed Giray’ın katledilmesini şöyle izah eder; Divan’da alınan karardan sonra Kaptan-ı Derya Kılıç Ali Paşa ile İstanbul’dan yeniçeri ve topçu olarak on bin asker ile otuz beş top gönderip ve aynı zamanda rehin olarak Konya’da tutulan Devlet Giray’ın diğer oğlu, II. Mehmed Giray Han’ın kardeşi İslam Giray Han acele İstanbul’a davet edilip Kırım hanlığına tayin olunarak o da aynı donanma ile Kefe’ye yollanmıştır. İstanbul’dan asker ve top ile yeni Kırım hanının gelmesi üzerine II. Mehmed Giray, Kefe’de kuşatmayı kaldırarak şişman olduğu için araba ile Ur taraflarına kaçmak istediyse de başarılı olamıyarak bir su kenarında arabadan inip seccadeye oturup kalmış; arkasından iki yüz kişi ile kendisini takip eden kardeşi Kalgay Alp Giray tarafından yakalanmıştır . 12

Kalgay Alp Giray: ‘’ Hanların yüzü suyun nâmerdlik ile yere döküp Kırım ocağına su koydun hey kaltaban’’, diyerek II. Mehmed Giray’ı bir ağaç gölgesinde kemend ile boğmuştur.13

Semin II. Mehmed Giray’ın iktidardan düşmesi ve İslam Giray iktidarının başlayacağı dönemde Lehistan ve Rusya’da Kırım Hanlığı’nı ilgilendirecek iki hükümdar bulunuyordu. Bunlardan birisi Semin II. Mehmed Giray döneminde Rus tahtında oturan meşhur Korkunç İvan lakabıyla anılan IV. İvan bulunmaktaydı. Lehistan tahtında ise Polonya tarihinin en haşmetli hükümdarlarından birisi olan Stephan Bathory bulunmaktaydı.14
II. Mehmed Giray Han elli iki sene hayatta kalmıştır. Hanlığı ise yedi sene üç aydır.15

  1. Akdes Nimet Kurat, IV-XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri, Murat Kitabevi Yayınları, Ankara 1992 , s. 244.
  2. İsmail Hakkı Uzunçarşılı , Büyük Osmanlı Tarihi , Türk Tarih Kurumu Basımevi , C. III , Bölüm II , Ankara 1995 , s. 1.
  3. Uzunçarşılı, a.g.e. , s. 2.
  4. 45 Uzunçarşılı, a.g.e. , s. 2.
  5. Yücel Öztürk ,‘’Kırım Hanlığı’’, Türkler Ansiklopedisi ,ed. Hasan Celal Güzel,Prof. Dr. Kemal Çiçek,Prof. Dr. Salim Koca ,C.VIII. , s.491.
  6. Öztürk, a.g.m. , s. 491.
  7. Öztürk, a.g.m. , s. 491.
  8. Uzunçarşılı, a.g.e. , s. 2.
  9. Uzunçarşılı, a.g.e. , s. 3.
  10. Joseph Von Hammer , Kırım Hanlığı Tarihi , Çev: Seyfi Say , İnsan Yayınları , İstanbul 2013 , s.50.
  11. Öztürk, a.g.m. , s. 492.
  12. Uzunçarşılı, a.g.e. , s. 3.
  13. Uzunçarşılı, a.g.e. , s. 3.
  14. Öztürk, a.g.m. , s. 492.
  15. Halim Giray, Gülbün-ü Hanan, Pasifik Ofset , Hz. Alper Başer, Alper Günaydın , İstanbul 2013, s. 43.
Cihan Yalvar

Leave a reply