Doç. Dr. Kiyameddin BARLAS

Afganlar ülkesi anlamına gelen Afganistan, çeşitli kavimlerden oluşan bir ülkedir. Bu topraklarda Afganistan adı 1747 yılında bugünkü Afganistan’ın kurucusu Ahmad Han Abdalı tarafından verilmiştir. Afganlar olarak iktidara gelen Abdalılar, Eftalit-Akhunların uzantısı olduğu kesinleşmiş durumdadır. 1 Milattan önceki yıllardan ta 18. Yüzyıla kadar, Afganistan’ın siyasi hayatında umumiyetle Türkler Hakim olmuşlardır. Bunu Kronolojik olarak göstermek istediğimizde, şu rakamlar ve isimler karşımıza çıkmaktadır. M.Ö. II. Yüzyılda Türk kökenli sanılan Sakalar, M.Ö. 140-130 yılları arasında yine Türk kökenli Yue çiler, Yue çileri takip eden Kuşanıların, M.S 425 yılları arasında Çinlilerin Ye ti li du ve Yunanlıların Ephtalites dedikleri Eftalitler (Akhunlar) in iktidara geçmesi ile son buluyor. V. Yüzyılın sonunda Göktürkler, 560-650 yılları arasında Afganistan’ın kuzeyinde Türgişler, 961’de Akhun Eftalitlerle akrabalığı olan Gazneliler, 1040 yılında Oğuzlar, 1197 yılında Yine Eftalitlerin uzantısı Goriler, 1215’te Harizmşahlılar, 1222’de Moğollar, 1370-1405 yılları arasında Timurlular, 16. Yüzyılın başında Afganistan’ın kuzeyinde Şeyban Han yani Özbeklerin hakimiyeti, 1505 yılından sonra Babur’un iktidarı, 1734-1747 yılları arasında Nadir Şah Afşar’ın yönetimi, 1747 yılından sonra ise Abdalıların iktidarı başlıyor. Afganlar olarak Abdalılar iktidara geçmiş iseler de, ülkenin her tarafında Türk kabile ve oymakları mahallı idareleri iseler de, ülkenin her tarafında Türk kabile ve oymakları mahallı idareleri kendi ellerinde tutmaya devam etmişlerdir: Aslında Ahmad Han Abdalı ülkenin iç meseleleri ile değil, daha önceki Türk fatihleri Gazneli Mahmud ve Nadir Şah Afşar gibi Hindistan futuhatları ile uğraşmıştır.

(Doç. Dr. Kiyameddin Barlas, Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü, Mart 1994, Afganistan Türklerinin Dünü ve Bugünü, Cilt: XXXII, Sayı: 371, S. 129)

Tarih boyunca Afganistan’da Muazzam Devletler kuran Türkler hakkında kaynaklarda yeterince bilgi verilmektedir. İslamiyet’in ilk yılarında Maveraünnehir, Afganistan ve Hindistan’ı gezen meşhur Çinli seyyah Hsan Tsang, Afganistan şehirlerii tanıtırken, Belh, Toharistan, Kabil, Gandahara (Kandahar) ve Nangerhar gibi Afganistan’ın çeşitli bölgelerinde Türklerin yaşadığını yazarken, Türk yabguları ve halkın çeşitli töre ve geleneklerinden söz etmektedir. 2

Eski Arap coğrafyacıları hilafete bağlı toprakların tarihi coğrafyasını anlatırken, bugünkü Afganistan’ın doğu ve güney-Doğu bölgeleri Sistandan Hindistan’a kadar uzanan topraklarda Beğnin, Beşling ve Halac Türklerinin yaşadıklarını yazıyorlar 3 . Bütün Arap coğrafyacıların eserlerini karşılaştırıp doğru bilgileri (Hilafetin Doğu Toprakları, The Land of the Eastern Caliphate) adı altında toplayan meşhur İngiliz oryantalisti Le Strange, İslamiyet’in ilk yılarında Afganistan’ın özellikle doğu bölgelerinde yaşayan Türklerin durumu ile ilgili bütün bilgileri bir araya toplamıştır. 4

(Doç. Dr. Kiyameddin Barlas, Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü, Mart 1994, Afganistan Türklerinin Dünü ve Bugünü, Cilt: XXXII, Sayı: 371, S. 130)

Ebu Reyhan El-Biruni büyük Türk imparatoru Gazneli Mahmud ile Birlikte Hindistan’a yaptığı gezisinde gördüklerini ve incelediklerini Tahkik Malil Hind adlı eserinde anlatırken, Kabil’den başka bugünkü Keşmirin Kelket (bugün gel-git), Asviye ve Siltaş gibi şehirlered Türklerin yaşadığını ve Türkçe konuştuklarını yazıyor 5 Zahiruddin Muhammad Babur hatıratında Kabil vilayetini anlatırken bu ilde Arapça, Farsça, Türkçe, Moğolca, başta olmak üzere on bir on iki dilin konuşulduğunu, Kabil ve Gazne’de Türk, Moğol ve Aymak ve Hazaraların yaşadıklarını yazmaktadır 6 . 1747 yılında Afganistan’da iktidar değişikliği olmuş ise de, Türklerin yoğun olarak yaşadıkları bölgelerde Türk Hanlıkları mahalli hakimiyetlerini eskisi gibi sürdürmüşlerdir. Batı kaynaklarında Afgan Türkistan’ı olarak geçen Afganistan’ın kuzey ve kuzey-batı bölgelerinde yani Badahşan’dan Herat’a kadar uzanan topraklarda çeşitli Hanlıklar bulunmakta idi. Bunlardan, İşani Evrak Belh’te, İşani Sudur Akçe’de, Mir Hakim Han Şibirgan’da, Mir Baba Beg Aybek’te, Gazanfer Han Andhoy’da, Genc Ali beg Taşkurganda, Mahmud Han Saripl’da ve Şah Murad beg Katagan’da hüküm sürmekte idiler 7 . Bu Hanlıklar ancak Dost Muhammad Han (1834-1863) ve daha doğrusu Emir Abdulrahman Han (1881-1901) zamanında tamamen Kabil hükümetine bağlanmışlardır.

Zikredilen gerçekler gösteriyor ki, Türkler çok eski zamanlardan beri sadece Afganistan’ın Türkistan bölgesinde değil, bu toprakların güney, doğu ve batı bölgelerinde de yaşamakta idiler. Hatta Gazne İmparatorluğunun kurulmasından önce Kabil ve Kandahar arasındaki bölgelerde Halaç Türklerinin hakimiyeti yer yer mevcut olduğu ve İstahri’nin (s. 199) dediğine göre bu bölgede Tekinabad veya Tiginabad isminde bir şehrin bulunduğu gibi, Gazne İmparatorluğunun kurucuları Alptekin, bulkatekin ve Sebüktekin’in de bu Türk kabilesinden geldikleri anlaşılmaktadır. Yani şunu söylemek gerekir ki, Afganistan’da Türklük meselesi yeni bir hadise olmayıp İslamiyet’ten önce genellikle Akhun-Eftalitlerin çeşitli kollarının hakimiyeti ve İslamiyet’ten sonra Gazneliler, Herat Timurluları ve Baburlular gibi büyük Türk imparatorlukları bu topraklar merkez olmak üzere bu bölgede kurulmuştur.

Afganistan Türklerinin bugünkü durumuna gelince:

Bugün Afganistan’da yaşayan Türklerin durumunu iki ayrı bölüm halinde incelememiz gerekir:

  1. Türklüğünü muhafaza eden Türkler

  2. Afganlaşmış ve Tacikleşmiş Türkler

  3. Türklüğünü muhafaza eden ve çeşitli Türk şivelerini konuşan Türkler şu kabilelerden oluşmaktadır: Özbekler, Türkmenler, Kazaklar, Kırgızlar, Kıpçaklar, Karluklar ve Afşarlar.

Özbekler: Afganistan, Türklerinin en kalabalık topluluğu Özbeklerdir. Özbekler Güney Türkistan’ın çeşitli yerlerinde yaşamaktadırlar. Özbekler ve diğer Türk uruk ve oymaklarının yoğun olarak yaşadıkları bölgeleri gösterebilmek için, sekiz vilayetten oluşan Güney (Afgan) Türkistan’ın il ve illere bağlı şehirlerin adlarını veriyoruz.

(Doç. Dr. Kiyameddin Barlas, Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü, Mart 1994, Afganistan Türklerinin Dünü ve Bugünü, Cilt: XXXII, Sayı: 371, S. 131)
Doğudan Batıya Doğru

İller İllere bağlı Şehirler

Badahşan Kişim, Zibak, İşkaşim, Vahan, Yeftel, Ferhar

Kunduz Hanbabad, İmam Sahib, Kale-i Zal, Çardere, Aliabad, Deşt-i Erçi, Kızıl Kale, Aktepe, Kunduz şehri

Tahar İşkemiş, Çayab, Rustak, Talikan, Hostufiring, Yengi kale

Bağlan Pulihumri, Narin, Dehne-i Gori, Doşi, Hincan, Andarab

Samangan Taşkurgan, Daer-i Suf, Aybek, Hazret-i sultan, Orlamış, Sayyad

Belh Mezar-i Şerif, devletabad, Nehr-i Şahi, Boynikere, Kişindi, Çarbolak; Şolgere, Hamyab, Şortepe

Cevizcan Şibirgan, Sariul, Akçe, Kerkin; Mingecik, Sangçarak

Faryab Maymana, Andhoy, Kaysar, Almar, Bilçirağ, Darzab-u Gurzivan, Devletabad, Şirintagab

Türkistan haritasına alınmayan fakat Türklerin yaşadığı bölgeler olarak bilinen iki il daha vardır. Şöyle:

Badgis Balarmurgab, Ğorbaç, Dehnev

Herat Kuşk, Kereteppe Şikiban, Ğoriyan, Herat’ın şehir merkezi Özbekler uyukarıda görülen ilk sekiz ilin bütün şehir, kasaba ve köylerinde yaşamaktadırlar. Fakat Cevzcan, Faryab ve Tahar gibi illerin nüfusunun yüzde seksen beşi Özbekler ve yüzde on beşi ise Türkmenler ve diğer Türk boylarıdır. Diğer illerde ise Özbeklerin nüfus oranı yüzde yetmiş civarındadır. Çünkü bu illerde Özbeklerle birlikte Tacikler de yaşamaktadırlar. Afganistan Özbeklerinin başlıca kabile ve oymakları şunlardır: Ming, Kıpçak, Katağan, Saray, Moyte, Burge Timis, Nayman, Kuşçi, Korama, Sari, Barlas, Kulak, Kunğirt, Menğit, Koltirat, Otaring, Kengli, Kazaklı, Germseli, Kiyat, Erğin, Oymaut, Çoçmen, Şibağli, Kotar; Togil, Yuz, Celayir, Oterci, Çağatay, Kevçin, Tolegeçi, Sirt, Som.

Afganistan’da resmi nüfus sayımı yapılmadığından devletin politikasına uygun olarak resim makamlarca tahmini rakamlar verilmiştir. Ülkenin nüfusu yirmi milyon olarak kabul edilip verilen tahmini yüzdeler şöyledir:

(Doç. Dr. Kiyameddin Barlas, Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü, Mart 1994, Afganistan Türklerinin Dünü ve Bugünü, Cilt: XXXII, Sayı: 371, S. 132)

Peştunlar: Yüzde altmış

Tacikler: Yüzde otuz

Özbekler, Türkmenler ve diğer Türk boyları ile başka etnik grupların toplamı: Yüzde on

Bu rakamlar Birleşmiş Milletlerin ilgili kuruluşlarına bildirilmiş ve bütün araştırıcılar da BM’in yayınlarından ve Afganistan’da basılmış eserlerden aldıkları bu rakamlara dayanarak Afganistan’ın etnik grupları hakkında yanlış bilgiler vermişlerdir.

Bazı yazarların verdiği rakamlar da Özbeklerin yaşadıkları bölgeleri görmedikleri için tamamen indi tahminlerinin mahsulüdür. Mesela:

Yavarski (1878)’de : 400.000

Snesarev (1921)’de : 800.000

M. Reysner (1936’da) : 500.000

Jarring (1939)’da : 500.000

Boçkarev (1953)’de : 1.000.000

Olarak vermektedirler 8

Son zamanlarda Afganistan hakkında batıda yazılmış olan kitaplarda Afganistan’ın resim kuruluşlarınca verilen bilgilere dayanılarak etnik gruplar ve özellikle Türklerin nüfusu hakkında gerçek dışı bilgiler verilmiştir: Bütün bu eserlerde yüz yıl önce verilmiş olan nüfus oranı aynı şekilde alınmıştır: yani bütün Türk kabileleri Afganistan’ın genel nüfusunun yüzde onu olarak gösterilmesi bir anane şeklinde bu çeşit kitapların sayfalarından bir türlü düşmemektedir. 9 Halbuki doğduğum yer olan Samangan ilinin kırk bin nüfuslu Taşkurgan şehrinin nüfusunun otuz bini Özbeklerdir: Cevzcan ve Faryab illerinin bütün kaza, kasaba, ve köylerinin nüfusunun yüzde 85’i Özbek ve yüzde 15’i ise Türkmendir. Belh, kunduz, Tahar, Ve Bağlan vilayetlerinin yoğunluğunu da Özbekler teşkil etmektedir. Afganistan’ın diğer bölgelerine göre, Türkistan nüfusunun kalabalığına bakılırsa, sekiz ilde yaşayan Özbeklerin nüfusu beş milyondan aşağı olmamaktadır. Bunun dışında Herat ve Badğis’te de Türkler yaşadığı gibi, Kabil ve Kandahar gibi illerde de toplu olarak tehcir edilen Özbekler vardır.

(Doç. Dr. Kiyameddin Barlas, Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü, Mart 1994, Afganistan Türklerinin Dünü ve Bugünü, Cilt: XXXII, Sayı: 371, S. 133)

Türkmenler: Afganistan Türklerinin ikinci kalabalık topluluğu Türkmenlerdir. Türkmenlerde güney Türkistan’ın çeşitli illerinde yaşamaktadırlar. Fakat yoğun olarak yaşadıkları iller ise, Cevzcan, Herat, Badğis ve Kunduzdur. Bunların dışında Behl ilinin Devletabad ve Hamyab şehirlerinde, Samangan ilinin Taşkurgan şehrini Keldar bölgesinde, Tahar ilinin Talikan şehrinde ve Bağlan ilinin Narin ve Andarab şehirleride de Türkmenler yaşamaktadırlar. Afganistan Türkmenlerinin başılca urukları şunlardır: Çavdır, Tavmut, Göklen, Teke, Sarık, Salur, ersarı,Türkmen boyları arasında Abdal ve Lakay Türkmenleri de bilinen boylardır.

Afganistan Türkmenlerinin nüfusu hakkında yine Özbeklerde görüldüğü gibi, aynı tablonun karşısındayız:

N.A. Aristov: 50.000

M. Beysner: 200.000

Jarring: 200.00

Boçkarev: 380.000

Caferoğlu: 400.000

Yine Türkmenlerin yaşadıkları bölgeleri ve bu bölgelerin nüfus kalabalığı ve diğer Türk boylarında olduğu gibi Türkmenler arasında da doğum oranının yüksek olduğunu göz önünde tuttuğumuzda Afganistan Türkmenlerinin nüfusu iki milyonun üzerinde olduğunu görüyoruz.

Kazaklar: Kazaklar da Afganistan Türklerinin mühim bir bölümünü teşkil etmektedir. Bunlar da Türkistan’ın çeşitli yerlerinde yaşamaktadırlar. Kazakların yaşadığı bölgeler daha ziyade Badahşan, kunduz, Bağlan, Tahar, Belh ve Samangan illerinin değişik yerleridir. Batı’ya doğru yani Cevizcan, Faryab ve Bağdis vilayetlerinde Kazaklar bulunmaktadır. Fakat Sovyetlerden kaçan bir grup Kazaklar Herat’ta yerleştirilmişlerdir. Başkent Kabil’de de Kazaklar vardır. Fakat bugün yoğun olarak Kazaklar Belh ilinin Mezar-i Şerif şehrinde Samangan’ın Taşkurgan şehrinde ve Kunduz ilinin merkezinde ve Hanabad şehrinde bulunmaktadırlar. Sayıları 100.000 civarında olan Kazaklar, bir kısmı Özbeklerle kaynaşıb kendilerini Özbek olarak tanıtmaktadırlar. Kazakların konuştuğu dil de Özbekçe’ye yakın bir kazakçadır.

Kırgızlar: Kırgızlar yoğun olarak Badahşan ilinin Pamir ve Vahan bölgelerinde yaşarlar. Türkistan’ın diğer bölgelerinde de Kırgızlar vardır. Kunduz ilinin merkezindi, Samangan ilinin Taşkurgan şehrinde ve Balh ilinin Mezar-i Şerif şehrinde Kırgızlar yaşamaktadırlar. Vahan ve Pamirdeki Kırgızlar tamamen hayvancılıkla uğraştıkları halde, diğer bölgelerdeki Kırgızlar arasında yüksek öğrenim görmüş aydınlar vardır. Kırgızların nüfusu 100.000 üzerinde olduğu sanılmaktadır.

(Doç. Dr. Kiyameddin Barlas, Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü, Mart 1994, Afganistan Türklerinin Dünü ve Bugünü, Cilt: XXXII, Sayı: 371, S. 134)

Karluklar: Karluklar, Afganistan’da yaşayan en eski Türk kabilelerinden sayılmaktadırlar. Karluklar umumiyetle Tahar ilinin Talikan bölgesinde yaşamaktadırlar. Kunduz, Faryab ve Samangan illerinin çeşitli yerlerinde de Karluklar vardır. Karlukların geçmişi hakkında bilindiği üzere kaynaklarda geniş bilgi vardır. Kaşgarlı Mahmud Karlukları Türkmenlerden saymaktadır. (C. 1, s. 393) Halluh ve Halaç kelimelerin arasındaki benzerliği dolayı ve Arap yazısında bazen noktaların yazılmayışından, Halluh ve Halaç’ı aynı isim, kabul ederek Akhun-Eftalitlerin uzantısı olarak göstermişlerdir. 10 Divanü Lügat it-Türk’te ise Karluk ve Halaç ayrı Türk kabileleri olarak zikredilmiştir (C. III, s. 304-307) Fakat bugün Karluklar tamamen Özbekçe konuşmakta ve Karluk olduklarını bildiği halde, kendilerini Özbek saymaktadırlar. Sayıları hakkında kesin bilgi bulunmamakla birlikte, bütün Afganistan’da 20 bine yakın Karluk yaşadığı düşünülmektedir.

Afşarlar: Afşarlar Nadir Şahın ordusundan kalmış olan Türkmenlerdir: Afşarlar başkent Kabil’in Darul Aman ve Nanekçi bölgelerinde yaşamakta ve bu yerlerin adı ile tanınmaktadırlar. Afşarların en büyük özellikleri dil ve ananelerini muhafaza etmeleridir. Bugün Afşarların küçüğü büyüğü Batı Türkçe’sinin bir ağzını konuşmaktadırlar. Afşarlar kendilerini Kızılbaş olarak kabul etmiyorlar. Kızılbaşlar Türkçe bilmeyip Afganistan Şiilerinin dini liderliğini yapmaktadırlar. Afşarların sayısı 50.000 civarında olduğu sanılmaktadır.

Böylelikle çeşitli Türk şiveleri konuşan Afganistan Türklerinin nüfusu yedi milyonu aşmaktadır. Afganistan’ın son iki yüzyılı içinde ülkenin siyasi ve sosyal hayatında Türklerin Türk olarak hiçbir fonksiyonları yoktu. Ancak Paştun veya Tacik olarak bir takım insani haklardan faydalanabilirlerdi. Fakat Afganistan’ın Sovyetler tarafından işgal edilmesi ve bu topraklarda yaşayan insanların işgalcilere karşı verdikleri mücadele, Paştun olmayan ve ezilmiş insanların siyasi şuurunun gelişmesinde büyük rol oynadı. Şu anda Afganistan Türklerinin arasında büyük bir siyasi uyanışın doğduğu söylenmektedir.

(Doç. Dr. Kiyameddin Barlas, Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü, Mart 1994, Afganistan Türklerinin Dünü ve Bugünü, Cilt: XXXII, Sayı: 371, S. 135)

  1. Afganlaşmış ve Tacikleşmiş Türkler:

Bugün Afganistan’da kalabalık bir Afganlaşmış Türk topluluğu yaşamaktadır. Afganlarla kaynaşıp bugün Afgan olarak bilinen ve Afganlar arasında en kalabalık topluluğu teşkil eden Afganlaşmış iki büyük Türk topluluğu vardır: Birincisi Afganistan tarihinde Gilcay olarak geçen Halaç Türkleridir. İkincisi ise, bugünkü Afganistan’ın kurucusu Ahmed Han’ın mensup olduğu Abdalı kabilesidir: Afganistan’daki Halaçlar hakkında en geniş bilgiyi Arap coğrafyacıları vermektedirler. Istahri El-Mesalık vel-Memalıkın’da Sistan’dan Hindistan’a kadar uzanan topraklarda Halaç Türklerinin yaşadıklarını ve Türkçe konuştuklarını yazıyor.11 Aynı bilgileri diğer yazarlar da vermektedirler. 12

Coğrafyacıların bahsettiği bölgelerde şu anda Afganca (Peştucca) telaffuzu ile Gilcaylar olarak geçen Halaç Türkleri yaşamaktadırlar. Bugün Halaçlar Peştuca ve Darice (Farsça) konuşmakta v bunlara mensup olan aileler Hel (el, il) şeklinde tanıtılmaktadırlar. Mesela, Ömerhel, Cebbarhel, Oryahel gibi. Gilcaylar arasında Türk olduklarını gösteren şecereler bulunduğu söylenmektedir. Afganistan’ın kuzey bölgelerinden Faryab vilayetinde yaşayan Gilcaylar Türk olmak bilincine sahip olmakla beraber Özbek şivesini de konuşmaktadırlar.

İkinci grup yani Abdalılar hakkında yaptığım çalışma Türk Kültürü dergisinin 278. Sayısında neşredilmiştir. 1747 yılında Nadir Şah Afşar’ın yönetiminden sonra bugünkü Afganistan’ın yönetimi başına geçen Abdalı kabilesi Eftalitlerin (Akhunların) torunları sayılmaktadırlar. Akhun-Eftalitlerin geçmişi hakkında farkıl görüşler ileri sürülmüştür. Aryan asılı 13

Bütün bu kaynaklardan Afganistan tarihinde iki büyük Afgan kabilesi olarak gösterilen Gilcaylar ve Abdalılar, Akhun-Eftalitlerin iki büyük kolu olarak Türk soyundan gelmeleri kesinleşmektedir.

Afganlaşan üçüncü bir Türk kabilesi de Çar Aymakların (Dört Aymaklar) Taymanı koludur. Çemşidi, Hazari ve Firozkohi kolları Farsça ve Türkçe konuştukları halde, Taymanılar Peştuca konuşurlar. Çar aymaklar Afganistan’ın batı ve merkezi bölgelerinde yaşamaktadırlar. 14

(Doç. Dr. Kiyameddin Barlas, Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü, Mart 1994, Afganistan Türklerinin Dünü ve Bugünü, Cilt: XXXII, Sayı: 371, S. 136)

Afganlaşmış dördüncü Türk kabilesi Çağatay Türkleridir: Ülkenin kuzeyindeki Çağataylar Özbekçe ve Farsça konuşmakta ve ülkenin güneyinde yaşayan Çağataylar ise, Peştuca ve Farsça konuşmaktadırlar. Güney illerindeki Lağman ve Nangarhar bölgelerinde yaşayan Afganlaşmış Çağataylar hem Farsça (Tacikçe) hem de Peştuca konuştukları halde, Gilcaylardan farklı olarak Türklük veya en azından Türk olma duygularını şimdiye kadar canlı tutmuşlardır. Paştunlar bölgesinde doğup büyüyen ve Paştucayı güzel konuşan Çağataylar, Afganistan’ın siyasi ve askeri hayatında Afgan olarak büyük rol oynamışlardır.

Tacikleşmiş Türkler ise, Türkistan bölgesi başta olmak üzere, Afganistan’ın çeşitli yerlerinde yaşamaktadırlar: Kabil’in kuzeyindeki Kohistan Kohdaman, Karabağ, Çarikar, Kelekan ve Peneşer bölgelerinde kalabalık bir Tacikleşmiş Türkler vardır. Aynı zamanda Kabil ve Kabil’in batısında Logar ve Gazne’de de Tacikleşmiş Türkler bulunmaktadır. Çoğunun evinde Türk olduklarını gösteren şecereleri vardır. Bunların çoğu Özbek olduğu bilinmektedir.

Tacikleşmiş diğer iki büyük Türk kabilesi Hazaralar ve Gorilerdir. Hazaralar Kendilerini Moğol saydıkları halde, örf, adet ve geleneklerden Türk kökenli oldukları açıkça anlaşılmaktadır. Zaten Hazaraların bir grubu kendilerini Türkmen sayıyorlar. Afganistan’ın merkezi bölgelerinden Surh Parsa şehrinde yaşayan Hazaraların bölgesini adı da Türkmen’dir. Mesela, Surh Parsa’dan gelen bir Hazara’ya nereden geldiğini sorduğunuz zaman, Türkmen’den geldim, cevabını alacaksınız. Hazaralar Farsça’yı kendilerine has bir şive ile konuşurlar. Hazaragi şivesinde pek çok Türkçe kelime kullanılmaktadır. Sayıları üç milyonu aşan Hazaraların çoğu Şii mezhebindedir.

Goriler de Halaçlar ve Abdalılar gibi Afganistan’ın siyasi hayatında büyük rol oynamışlardır. Goriler Moğolların çıkışından önce Afganistan’ın merkezi bölgelerinde hüküm sürüyorlardı. Anane olarak Goriler Aryen asılıl ve Afganistan tarihinde bir Afgan kabilesi olarak tanıtılmaktadır. Fakat kaynaklardan Goriler Eftalitlerin diğer bir kolu olarak çıkmaktadır 15 Bugün Herat vilayetinin Goriyan şehrinde yaşayanların bir kısmı Farsça ve bir kısmı da Türkçe konuşurlar. Bunun dışında Goriler dağınık bir şekilde Gazne ve Hazaracat bölgeleri arasında, bağlan ve tahar vilayetlerinde yaşarlar.

(Doç. Dr. Kiyameddin Barlas, Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü, Mart 1994, Afganistan Türklerinin Dünü ve Bugünü, Cilt: XXXII, Sayı: 371, S. 137)

Afganistan’da eski Sovyet ordusuna karşı sürdürülen cihad’ta, Afganistan’da yaşayan bütün insanların katıldığı bir gerçek olduğu halde, dünya basınına yansımayan bir gerçek ise, Türklerin ve Taciklerin gösterdiği kahramanlıktır. Fakat buna rağmen geçen yıl komünist rejimin yıkılmasından sonra Afganistan’ın kuzeyinde General Abdulraşid Dostumun rehberliği altında kurulan Türklerin hakimiyeti, verilmişo lan cihadın gerçek kahramanlarını dünyaya göstermiş oldu. Bilindiği üzerebugün Afganistan’ın kuzey vilayetlerinde Özbeklerin yeni Köroğlu (Goroğli) Sultanı yani General Dostum’un kurduğu Junbiş-i Milli İslam’ı Afganistan yani Afganistan Milli İslami Hareket partisi hüküm sürmektedir. Fakat bölgede Türklerin hakimiyetini çekemeyen Türklüğün ezeli türlü düşmanları rahat oturmayıp bu hakimiyeti yıkmaya çalışmaktadırlar.

Olaylar nasıl gelişirse gelişsin, Afganistan’ın komşuları e dünya bir gerçeği kabul etmek mecburiyetindedir. O da, Afganistan Türklerinin kendi milli varlıklarını korumak yolunda sürdürecek haklı mücadeleleridir.

(Doç. Dr. Kiyameddin Barlas, Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü, Mart 1994, Afganistan Türklerinin Dünü ve Bugünü, Cilt: XXXII, Sayı: 371, S. 138)

KAYNAKLAR

  1. Barthold, W., Turkestan Down to the Mongol Invasion, London, 1928.

  2. Beal, Samuel, Buddiıst Records of the Western world Translated from the Chinese of Hiuen Tsiang (A. D. 629) London. 1906.

  3. Biruni, Ebu Reyhan Muhammed, Tahkik Malilhind, Arapça, Haydarabad, Hindistan, 1958.

  4. Babur, Zahiruddin Mahummed, vekayı, Ankara, 1946.)

  5. Dames, M.I., (Afganistan mad., I.A. Iv. 133-168)

  6. Dropree, L., “Afghanistan”, Prineton University Press, New Jersey, 1980)

  7. Habibi, Abdul Hay, Tarih-i Muasir-Afganistan, I-II, Kabil, 1967.

  8. Hyman, Anthony, Afghanistan Under Soviet Domination, New York, 1982)

  9. İbn Havkal, Suratul arz, Farsça, Tehran, 1345)

  10. Istahri, Mesalik vel Memalik, Farsça, Tehran, 1340

  11. İbn Hurdadbeh, Ebil Kasım Abdullah, El-Mesalık Vel-Memalik.

  12. Jarring, G., On the Distribution of Türk Tribes in Afghanistan, Leibzig, 1939.

  13. Kabil Mecmuası Yıllığı, Kabil, 1311.

  14. Konukçu, Enver, Kuşan ve Akhun Tarihi, Ankara, 1973.

  15. Le Strange, The Land of the Eastern Caliphate (Farsça) Tehran, 1959.

  16. Kafesoğlu, İ., (Gazneli Devleti, 969-1187), Türk Dünyası El kitabı, C. 2, s. 800, (Karluklar, TDE C. 2, s. 733-734), (Türgişler, TDE, C. 2, s. 730-732), (Timurlular Devleti, TDE C.2, s. 969-970), (Özbekler Hanlığı TDE C. 2, s. 960)

  17. Martin, Mike, Afghanistan: Inside a Rebel Stronghold, UK. 1984)

  18. Merçil, A., Afganistan’daki Özbekler, TK, 39, 1966, Afganistan Türkleri “Türk Dünyası El kitabı, C. 2, s. 154-55”, “Afganistan’daki Türkmenler”, T, s. 32, 1965, s. 50-52

  19. S. Bradsher, Hanry, Afghanistan and the Soviet Union, Duke, Universtiy Press, 1985.

  20. Şeşen, Ramazan. İslam Coğrafyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri Ankara, 1985.

  21. Tarihi Sistan, Behar basımı, Tehran.

  22. Z. V. Togan, bugünkü, Türkili, Türkistan ve Yakın Tarihi.

  23. Z. V. Togan, Umumi Türk Tarihine Giriş, İstanbul, 1981.

(Doç. Dr. Kiyameddin Barlas, Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü, Mart 1994, Afganistan Türklerinin Dünü ve Bugünü, Cilt: XXXII, Sayı: 371, S. 139)

  1. bk. K. Rai, Abdalılar Eftalitlerin Akhunların torunları mı? TK, sayı 278, s. 362
  2. Samuel Beal, Buddist Records o the Western World translated from the Chinese of Hiuen Tsiang, c I, s 15-16-90-91 ve c. II, s. 287-288) Farsça kaynaklardan Sistan Tarihinin yazarı İslam ordusunun Afganistan hududuna yaklaştığında Kabilde eftalit hükümdarı Retbil Şah Türklerden bir ordu düzenleyip İslam ordusuna karşı savaştığını yazıyor (Tarih-i Sistan, s. 105-106
  3. bk. İstahri, s. 194; Hurdadbeh, s. 40-41; İbn Havkal, s. 155-156
  4. Le Strange, s. 370
  5. Tahkik Malil Hind, s. 166
  6. Babur’un Hatıratı, s. 142-207
  7. Tarih-i Muasir-i Afganistan, c. II, s. 114
  8. Merçil, E. Afganistan Türkleri, Türk dünyası El kitabı, c, 2, 1154-55
  9. Dupree, s. 10; Hymen, s. 11; Bradsher, s. 12
  10. Konukçu, Koşan ve Akhunlar Tarihi, s.12-114
  11. Istahri, s. 196
  12. Hurdadbeh, s. 28, 31, 40, 41; Biruni, Tahkık Malilhind, s. 347; Le Strange, s. 370; Tarih-i Sistan, s. 105-106; İbn Havkal, s. 155-156; Babur, Vekayı, C, II, s. 207
  13. Habibi, Afganistan Muasır Tarihi, C, II, s. 647 ve Moğol (Les Chionıtes Heptalites, s. 1567) olduklarını söyleyenler vardır. Fakat Türk olduklarında şüphe bırakmayan pek çok kaynak bulunmaktadır. (Prof. Dr. Bahaeddin Ögel ve Prof. Dr. Enver Konukçu’nun Kuşen ve Akhun tarihi hakkındaki çalışmaları
  14. İ.A. Afganistan mad.
  15. Kuşan ve Akhunlar Tarihi, s. 115

Leave a reply